Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 marca 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel

Sędziowie: SSA Wojciech Żukowski

SSO del. Agnieszka Włodyga

Protokolant: Madelaine Touahri

po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2025 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa G. R.

przeciwko Gminie Miejskiej K.

przy interwencji ubocznej po stronie pozwanej L. T.

o ustalenie prawa do grobu

na skutek apelacji powódki od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie

z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt I C 3228/21

1.  zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że nadaje mu treść:

„I. ustala, że powódka G. R. ma prawo do dysponowania grobem murowanym zlokalizowanym na cmentarzu G. na pasie(...), w rzędzie południowym, grób nr(...), w tym w szczególności prawo do decydowania o przeznaczeniu wolnych miejsc w grobie, do remontu nagrobka oraz załatwienia spraw z Zarządem Cmentarzy (...) w K.;

II. zasądza od interwenienta ubocznego L. T. na rzecz powódki G. R., tytułem kosztu procesu, kwotę 600 zł (sześćset złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia 13 marca 2025 r. do dnia zapłaty.”

2.  zasądza od interwenienta ubocznego L. T. na rzecz powódki G. R., tytułem kosztów postępowania apelacyjnego kwotę 1 320 zł (jeden tysiąc trzysta dwadzieścia złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty.

sygn. akt I ACa 200/23

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 5 marca 2025 r.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił powództwo G. R. skierowane przeciwko Gminie Miejskiej K. o ustalenie, że powódce przysługuje prawo do grobowca zlokalizowanego na Cmentarzu G., w kwaterze pas (...) rząd (...) grób nr (...), obejmujące m.in. prawo do decydowaniu o przeznaczeniu wolnych miejsc w/w grobie, prawo do remontu nagrobka oraz załatwiania spraw z Zarządem Cmentarzy (...) w K..

Sąd I instancji ustalił, że w spornym grobie murowanym pochowane zostały następujące osoby: H. T. (w 1989 r.), M. T. (w 1991 r.) i P. T. (w 2019 r.). Jest to grobowiec przeznaczony jest na pochówek 4 osób.

Powódka jest córką M. T. i H. T.. Interwenient uboczny L. T. jest jej bratem.

Ostatnią osobą pochowaną w grobie był P. T., a organizatorem jego pochówku był L. T..

Opłata z tytułu użytkowania gruntu pod grób murowany na okres 50 lat tj. do 5 sierpnia 2069 r. została wniesiona w dniu 11 września 2019 r. przez L. T.

Aktualnym dysponentem grobu jest L. T., który nabył to prawo w związku z oświadczeniem poprzedniego dysponenta - H. K. o przekazaniu prawa do dysponowania grobem.

Sąd ustalił ponadto, że L. T. dokonał rozbiórki poprzedniego nagrobka i sfinansował postawienie nowego nagrobka.

H. K., będąc jeszcze dysponentem grobu w lutym 2019 r. pochowała w nim swojego męża. Po śmierci jej bratanka P. T., L. T. zaproponował jej, by odstąpiła prawo dysponowania tym grobem na jego rzecz. H. K. przyjęła tę propozycję i przeniosła zwłoki swojego męża do grobu jego rodziców.

Sąd ustalił ponadto, że powódka jest osobą konfliktową, doprowadzała do awantur z osobami z rodziny T., odwiedzającymi ww. grób. O grób początkowo dbała H. K., a później jego generalny remont przeprowadził L. T.. Na nagrobku są zawsze kwiaty, palą się znicze, grób jest odnowiony i zadbany. Nikt nigdy nie utrudniał G. R. sprawowania kultu zmarłych przy tym grobie, to często powódka utrudniała to innym osobom.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenie za bezzasadne. Odwołał się przy tym do treści art. 10 ustawy z dnia 31.01.1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 912 z późn. zm.) oraz jego wykładni.

Sąd I instancji uznając, że jakkolwiek powódka posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w ustaleniu prawa do grobu, to jednak wytaczając powództwo o ustalenie prawa do dysponowania grobem nie zmierza do uzyskania wyroku ustalającego (deklaratoryjnego), ale w drodze tego powództwa dopiero chciałaby uzyskać prawa dysponenta, a więc prawa upoważniające ją do podejmowania decyzji o losie grobu. To wszystko w sytuacji, gdy obecnie stan prawny grobu jest uregulowany, a jego dysponentem jest osoba (interwenient uboczny), która uzyskała to prawo bezpośrednio od uprzedniego dysponenta na podstawie umowy. Sąd uznał zatem, że brak jest podstaw do pozbawiania L. T. prawa do dysponowania grobem.

Nadto, skoro celem powództwa o ustalenie jest doprowadzenie do zakończenia stanu niepewności przy jednoczesnym braku możliwości dochodzenia ochrony na innej drodze, to rozstrzygnięcie zgodne z żądaniem pozwu celu tego absolutnie nie spełnia. Przyznanie powódce prawa do dysponowania grobem doprowadziłoby do konieczności wspólnego zajmowania stanowiska w istotnych kwestiach, przede wszystkim wiążących się z możliwością pochówku kolejnej osoby, a potencjalnie do sporu, który mógłby generować dalsze postępowania sądowe.

Od powyższego orzeczenia apelację wniosła powódka, zaskarżając go w całości.

Apelując zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez:

- ustalenie, że powódka jest osobą konfliktową i wywołuje awantury podczas odwiedzin spornego grobowca przez osoby z rodziny T., a w konsekwencji nieustalenie, że to powódce utrudniane jest sprawowanie kultu przez osoby najbliższe z otoczenia dysponenta grobu;

- nie ustalenie, że powódce przysługuje uprawnienie do dysponowania grobem już z samego faktu pochowania w nim jej rodziców i babki;

- nie ustalenie, że w grobowcu pochowana jest babka powódki A. C.;

- nie ustalenie, ile miejsc grzebalnych posiada sporny grób i ile pozostało w nim wolnych miejsc.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie zasad swobodnej oceny dowodów i wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego uznanie za wiarygodne zeznań świadka H. K. – poprzedniego dysponenta grobu, który przekazał prawo interwenientowi ubocznemu i miał interes w podtrzymywaniu stanowiska interwenienta;

Powódka zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych, art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 10 ust.1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych i art. 189 k.p.c. w zw. z art. 10 ust.1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych - poprzez ustalenie, że powódce nie przysługuje prawo do współdecydowania spornym grobem.

Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa w całości oraz o zasądzenie od interwenienta ubocznego na jej rzecz kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.

Interwenient uboczny wniósł o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja powódki jest uzasadniona.

Ustalenia dokonane w pierwszej instancji są, co do zasady, prawidłowe. Zostały ustalone w oparciu o wszystkie przeprowadzone dowody, których ocena mieści się w granicach wyznaczonych art. 233 § 1 k.p.c.

W zasadniczej swej części ustalone fakty nie są sporne. Sprowadzają się do okoliczności dotyczących spornego grobowca, jego powstania, osób w nim pochowanych oraz relacji rodzinnych pomiędzy powódką a interwenientem ubocznym. Poza sporem także pozostaje, że w grobie pochowane są osoby bliskie tak dla powódki jak i interwenienta ubocznego.

W oczywisty sposób istnieją podstawy do ustalenia, że pomiędzy rodzeństwem: G. R. a L. T. i H. K. zachodzi konflikt i w ramach wykonywania kultu zmarłych pomiędzy tymi osobami dochodzi do nieporozumień. To, czy sytuacje konfliktowe są wynikiem działania przede wszystkim powódki nie ma znaczenia w sprawie. Odnotować jedynie należy, że uprzednio powódka mieszkała za granicą, a grobem opiekowała się H. K., a po niej L. T.. W oczywisty zatem sposób w sytuacji, gdy powódka zaczęła dochodzić uprawnienia do dysponowania grobem, doszło do konfliktu rodzinnego.

Wbrew zarzutom apelującej, Sąd poczynił ustalenia dotyczące osób pochowanych w grobowcu i liczby wolnych miejsc. Nadto odnotować należy, ze w toku postępowania apelacyjnego doszło do zmiany stanu faktycznego – ze spornego grobu została przeniesiona urna z prochami syna interwenienta ubocznego i została pochowana w innym grobie (okoliczność bezsporna, przyznana przez powódkę i interwenienta ubocznego).

W pozostałej części zarzuty apelującej powódki skierowane przeciwko podstawie faktycznej dotyczą w istocie oceny prawnej.

W tym stanie rzeczy odnotować należy, że art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jednolity: Dz.U. z 2000 r., Nr23, poz. 295 ze zm.) określa krąg osób obowiązanych do pochowania zwłok. Uprawnienie do pochowania zwłok jest ściśle związane z prawem do sprawowania kultu osoby zmarłej. Zgodnie z w/w przepisem prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej. Każdemu z członków najbliższej rodziny zmarłego przysługuje prawo do spokojnego kultu jego pamięci i do ochrony tego prawa przed naruszeniami.

Z poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd I instancji zdaje się wynikać, że prawo do grobu ma charakter konkurencyjny i sam fakt przysługiwania tego prawa interwenientowi ubocznemu wyklucza stwierdzenie, iż prawo to przysługuje także powódce. To wszystko w sytuacji nagannej oceny postępowania powódki.

Tymczasem Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 2015 r. (III CSK 305/14, lex nr 1723776) trafnie wskazał, że „w sytuacji, w której uprawnienia do tego samego grobu rości sobie kilka osób powołujących się na własne dobra osobiste w postaci prawa do kultu zmarłych bliskich pochowanych w tym grobie oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, każda z tych osób ma indywidualną legitymację procesową do dochodzenia ustalenia tych uprawnień oraz indywidualną legitymację procesową do występowania w sprawie o takie ustalenie po stronie biernej”. Sąd podkreślił, że dobra osobiste osób fizycznych mają charakter indywidualny i przysługują konkretnym osobom. Tak też jest z uprawnieniami do określonego grobu, o ile wywodzone są z prawa do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci. W wypadku, w którym jest kilka osób powołujących się na swoje prawo do kultu zmarłych osób bliskich pochowanych w grobie oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci, wtedy osoby te mogą być równolegle indywidualnie uprawnione do grobu, a nie współuprawnione do niego. Sąd Najwyższy zauważa przy tym, że tego rodzaju sytuacja związana z realizacją uprawnień przysługujących równolegle kilku osobom może rodzić konflikty. W braku pomiędzy nimi zgody, współpraca między nimi winna być harmonizowana, „ czemu służyć mogą w drodze ostrożnej analogii reguły dotyczące wspólnych praw, którymi w prawie polskim - wobec braku przepisów o wspólności praw w ogólności - mogą być tylko przepisy o współwłasności”.

Podkreślenia zatem wymaga, że uprawnienia określane jako "prawo do grobu" bądź "prawo do dysponowania grobem", mogą przysługiwać więcej niż jednej osobie w stosunku do tego samego grobu. Uprawnienia te, wywodzone - jak w niniejszej sprawie - z dobra osobistego w postaci prawa do kultu zmarłych osób bliskich oraz ochrony ich dobrej pamięci i czci mają głównie charakter osobisty i niemajątkowy, a towarzyszące im ewentualnie elementy natury majątkowej są zdominowane przez uprawnienia niemajątkowe.

Wskazać zatem należy, że tak powódce, jak i interwenientowi ubocznemu, przysługują w równym stopniu uprawnienia do grobu wynikające ze stosunków osobistych, łączących każdego z ich z pochowanymi już wczesnej w tym samym miejscu zmarłymi.

Zważyć należy, że umowa zawarta z zarządem cmentarza przez interwenienta ubocznego nie niweczy uprawnienia powódki. Umowa zawarta z zarządem cmentarza obejmuje swoimi skutkami tylko umawiające się strony i nie unicestwia praw do grobu osoby, która wywodzi swoje uprawnienie z wyżej opisanego dobra osobistego.

W tym stanie rzeczy roszczenie powódki zasługiwało na uwzględnienie. Powódka wykazała interes prawny w ustaleniu przedmiotowego prawa, w rozumieniu art. 189 k.p.c. Wystarczające w tym zakresie jest wskazanie, że jej uprawnienie było kwestionowane.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu i postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 107 k.p.c.