Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 września 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Paweł Rygiel

Sędziowie: SSA Wojciech Żukowski

SSO (del.) Agnieszka Włodyga

Protokolant: Madelaine Touahri

po rozpoznaniu w dniu 11 września 2025 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa z powództwa K. (...) w K.

przeciwko

Skarbowi Państwa - Wojewodzie (...), Staroście (...) i Ministrowi Finansów, Gminie K. oraz (...) Ośrodkowi (...) w W.

o przywrócenie własności nieruchomości, ewentualnie o przyznanie nieruchomości zamiennej, ewentualnie o zapłatę

na skutek apelacji strony pozwanej Skarbu Państwa

od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 30 listopada 2022 r. sygn. akt I C 549/17

oraz zażalenia pozwanej Gminy K. od postanowienia w przedmiocie kosztów procesu zawartego w punkcie IV opisanego wyżej wyroku

1.  oddala apelację;

2.  oddala zażalenie;

3.  zasądza od pozwanej Gminy K. na rzecz strony powodowej K. (...)w K., tytułem kosztów postępowania zażaleniowego kwotę 1350 zł (jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia dzisiejszego do dnia zapłaty.

sygn. akt I ACa 695/23

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 11 września 2025 r.

Powód K. (...) (...)w K. wniósł o zobowiązanie pozwanych Skarbu Państwa - Wojewody (...) oraz Gminy K. do przywrócenia własności nieruchomości, ewentualnie przyznanie nieruchomości zamiennej o wartości 20.993.226 zł, ewentualnie zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa kwoty 20.993.226 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Powód wskazał, iż swoje roszczenie opera na przepisie art. 61 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, dotyczącym zrekompensowania w naturze lub w pieniądzu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego, prawa własności należących do K. nieruchomości składających się z parcel gruntowych 1. kat (...), (...), (...), (...), objętych (...).(...)

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy:

- zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody (...) na rzecz powoda K. (...) (...) w K. kwotę 19.427.000 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty;

- oddalił powództwo w pozostałej części;

- zasądził od pozwanego Skarbu Państwa - Wojewody (...) na rzecz powoda K. (...) (...) w K. kwotę 43.486,66 zł w tytułu kosztów procesu, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty;

- nie obciąża powoda kosztami procesu na rzecz pozwanych: Gminy K. oraz (...)Ośrodka (...) w W.;

- nie obciążył powoda kosztami sądowymi od oddalonej części powództwa.

Sąd I instancji ustalił, że powodowy K. (...) (...) w K. był właścicielem parcel budowlanych 1. kat.: (...) i (...) oraz parcel gruntowych l.kat.: (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) i (...), o łącznej powierzchni 76292 m ^{( 2)}, objętych (...). (...).

Orzeczeniem Wojewódzkiego Pełnomocnika do spraw przejęcia dóbr martwej ręki w K. z dnia 28 listopada 1950 r. - na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1050 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego - po rozpatrzeniu wniosku K. (...) (...) w K., odmówiono wyłączenia na rzecz K. gruntów o obszarze 7,7 ha. W uzasadnieniu wskazano, że stosownie do lit c 2 Aneksu do p. 2 protokołu wspólnej Komisji Rządu RP i Episkopatu nie podlegają przejęciu przez Państwo grunty gospodarstwa domowego związane bezpośrednio z terenem (...) zgromadzeń zakonnych, a grunty objęte wnioskiem nie odpowiadają temu warunkowi.

Następnie, na podstawie prawomocnego orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w K. z dnia 25 stycznia 1958 r. postanowiono wyłączyć od przejęcia na rzecz Skarbu Państwa część nieruchomości objętej (...).(...), tj. parcele gruntowe l.kat.: (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) oraz części parceli gruntowej l.kat. (...), o łącznej powierzchni 5 ha i oddać je w posiadanie Konwentu (...) (...) w K.. Przekazanie i wprowadzenie Konwentu w posiadanie wskazanych parcel nastąpiło w dniu 26 marca 1958 r. Przedmiotowe nieruchomości zostały następnie objęte księgą wieczystą nr (...). Przedmiotowe orzeczenie zapadło w realizacji postanowień zawartych w aneksie do protokołu w sprawie „Porozumienia zawartego między przedstawicielami Rządu RP i Episkopatu” z dnia 14 kwietnia 1950 r.

Z dniem 25 stycznia 1958 r. przejęto na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1050 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego pozostałe parcele gruntowe objęte (...).(...), tj. l.kat.: (...), (...), (...), (...). Parcele te przekształciły się następnie w działki ewidencyjne położone w obrębie (...) i zostały częściowo skomunalizowane na rzecz Gminy K..

Naczelnik Dzielnicy (...)decyzją z dnia 12 września 1975 r., nr (...) (...), wywłaszczył na rzecz Skarbu Państwa parcelę l.kat. (...) na cele budownictwa mieszkaniowego.

W dniu 21 kwietnia 1997 r.K. (...) w K. wniósł o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Działka nr (...) (odpowiadające części wywłaszczonej parceli l.kat. (...)) została zwrócona stronie powodowej w drodze decyzji z dnia 8 grudnia 1997 r., nr (...) (...) (...)

W dniu 28 grudnia 1992 r. powodowy K. złożył wniosek do Komisji Majątkowej, którym domagał się „przeprowadzenia postępowania regulacyjnego stosownie do postanowień art. 61 ust. 1 pkt 7, oraz przyznanie nieruchomości zamiennej lub przyznanie odszkodowania według przepisów o wywłaszczeniu nieruchomości stosownie do postanowień art. 63 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. do Stosunku Państwa do Kościoła (...)”. We wniosku wskazano, że dotyczy on przyznania nieruchomości zamiennej lub przyznania odszkodowania według przepisów o wywłaszczeniach, w zamian za przejętą we władanie Skarbu Państwa bez tytułu prawnego nieruchomości - działek budowlanych 1. kat. (...) oraz 1. kat (...) oraz działek gruntowych (...). kat. (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), i (...) - o łącznej powierzchni 7 ha 62 a 92 m. k.w., położonych w K., objętych l.w.h.(...). Wniosek został podpisany przez przeora K. - A. G. i prowincjała - D. W.. Wniosek został nadany pocztą i wpłynął do Komisji Majątkowej 5 stycznia 1993 r.

Zarządzeniem z dnia 27 grudnia 1993 r. Komisja Majątkowa wszczęła postępowanie regulacyjne w sprawie przywrócenia na własność K. (...) (...) w K. nieruchomości opisanych we wniosku. W toku postępowania regulacyjnego strona powodowa wnosiła o przyznanie jej nieruchomości zamiennej, objętej księgą wieczystą nr (...), składającej się z działek nr (...), o łącznej powierzchni 2,3233 ha, stanowiącej własność Skarbu Państwa.

W toku postępowania regulacyjnego przed Komisją Majątkową ustalono, że na terenie województwa (...) nie ma odpowiednich nieruchomości zamiennych, które mogłyby zostać przyznane stronie powodowej. W trakcie tego postępowania zostały sporządzone dwa operaty szacunkowe określające wartość rynkową nieruchomości gruntowej położnej w K. oznaczonej jako parcele gruntowe objęte (...). (...), tj. l.kat.: (...), (...), (...) i (...), według stanu na 25 stycznia 1958 r., zaś poziomu cen z 10 października 2008 r. - określono na kwotę 25.932.858 zł, a według poziomu cen z 9 listopad 2009 r. - określono na kwotę 20.993.266 zł.

Do dnia 1 lutego 2011 r. Komisja Majątkowa nie rozpatrzyła wniosku strony powodowej o przywrócenie własności nieruchomości przejętych na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1050 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego.

Sąd ustalił także, że strona powodowa posiada osobowość prawną; prowadzi działalność społeczną i oświatową polegającą na prowadzeniu: (...) ^{( :)} Instytutu (...)( (...)), Centrum (...) (...) ( (...)), seminarium duchownego, Stowarzyszenia charytatywne(...), a także realizacji innych inicjatyw społecznych i oświatowych.

W dniu 4 lipca 2012 r. ordynariusz dla K. (...) w K. wyraził zgodę na dochodzenie przez ten K. roszczeń objętych żądaniem pozwu.

Wreszcie Sąd wskazał, że parcela I kat (...) o powierzchni 1, 8691 ha znajdowała się na obszarze obecnych działek ewidencyjnych obrębu(...) K. o nr: (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...), (...) oraz części działek o nr ewidencyjnych: (...), (...), (...), (...), (...), (...) oraz (...). Przedmiotowe działki z wyjątkiem działki o nr ewidencyjnym (...) stanowią własność Gminy K. i większość z nich jest oddana w użytkowanie wieczyste. Z kolei działka o nr ewidencyjnym (...) stanowi współwłasność wielu osób fizycznych. Działka o nr ewidencyjnym (...) został zwrócona powodowi.

Parcela I kat. (...) znajdowała się na terenie części działki o nr ewidencyjnym (...); przedmiotowa działka stanowi własność Gminy K. i jest to część ul. (...) stanowiąca drogę publiczną.

Z kolei parcele I kat (...) oraz (...) znajdowały się na terenie części działki o nr ewidencyjnym (...); przedmiotowa działka stanowi własność Gminy K. i jest to część ul. (...) stanowiąca drogę publiczną.

Działki ewidencyjne znajdujące się na obszar dawnej parceli o I kat (...) stanowi wiele różnych nieruchomości o uregulowanym stanie prawnym i z urządzonymi księgami wieczystymi. Działki stanowią teren zabudowany wielopiętrowymi blokami mieszkalnymi oraz dużym obiektem handlowo - usługowym. Przestrzeń pomiędzy obiektami budowalnymi stanowi przestrzeń publiczną w postaci zieleńców, lokalnych dróg oraz parkingów.

Przedmiotowe działki nie mogą zostać zwrócone na rzecz powoda z tego względu, że albo stanowią drogi publiczne albo ich zwrot powadziłby do pokrzywdzenia osób trzecich.

Parcela I kat. (...) w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa tj. 25 stycznia 1958r. stanowiła gospodarstwo rolne lub jego część. Wartość tej nieruchomości - wedle stanu z daty przejęcia na rzecz Skarbu Państwa oraz przy uwzględnieniu aktualnego przeznaczenia wynosi 16 749 000 zł.

Parcele I kat. (...), I kat. (...) oraz I Kat. (...) w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa tj. 25 stycznia 1958 r. stanowiły drogi. Wartość tych nieruchomości - wedle stanu z daty przejęcia na rzecz Skarbu Państwa oraz przy uwzględnieniu aktualnego przeznaczenia wynosi 2 678 000 zł.

W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał zgłoszone roszczenie za uzasadnione tj. w zakresie roszczenia o zapłatę.

W pierwszej kolejności Sąd wskazał, że powód dochował terminów do złożenia wniosku o wszczęcia postępowania regulacyjnego jak i wytoczenia powództwa przewidzianych w art. 2 ustawy z dnia 11 października 1991r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1991.107.459) oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.2011.18.89). Sam wniosek o wszczęcie postępowania regulacyjnego został złożony przed 31 grudnia 1992 r. zaś pozew w niniejszej sprawie został wniesiony 27 kwietnia 2011 r.

Za bezzasadny uznał Sad zarzut braku legitymacji czynnej K. (...) (...) w K.. Sąd ocenił, że powód jest podmiotem tożsamym z K. (...) (...) w K.. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika bowiem, że pojęcie „k.” i „k.” było używane zamiennie i to również przez organy podejmujące decyzje w przedmiocie nieruchomości stanowiących własność powoda.

Nie budzi również wątpliwości, że powód posiada osobowość prawną i należy do kategorii kościelnych osób prawnych w rozumieniu art. 8 ust. 1 pkt. 8 w zw. z art. 13 ust. 1 ustawy.

Za niezasadny Sąd uznał także zarzut, że roszczenie powoda wygasło wskutek jego niezgłoszenia w terminie do dnia 31 grudnia 1992 r. z tego względu, że powód w pierwotnym wniosku powoływał się na art. 61 ust. 1 pkt 7 ustawy z 17 maja 1989r. o stosunku Państwa do Kościoła (...) w RP, nie zaś na art. 61 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Sąd podkreślił, że powodowi przysługuje jedno roszczenie o przywrócenie własności, które to roszczenie może dotyczyć różnych kategorii nieruchomości wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt. 1 - 7 ustawy i może zostać zrealizowane w sposób określony w art. 63 ustawy. Z uwagi na dalece odformalizowany i ugodowy charakter postępowania regulacyjnego istotne jest to, aby powód wystąpił z takim roszczeniem i określił nieruchomości, których dotyczy wniosek. Skuteczne zgłoszenie tego roszczenia nie wymaga natomiast wskazania konkretnej podstawy prawnej.

W obszernej argumentacji Sąd I instancji przesądził dalej, iż istniały podstawy ustawowe do wszczęcia postępowania regulacyjnego przed Komisją Majątkową, określone art. 61 ust. 1 pkt 2.

W tym stanie rzeczy Sąd wskazał, że roszczenie o przywrócenie własności przez zwrot nieruchomości nie może zostać uwzględnione, albowiem nieruchomości objęte żądaniem pozwu aktualnie stanowią albo drogi publiczne albo tereny zabudowane blokami mieszkalnymi i obiektami usługowo – handlowymi i stanowią własność pozwanej Gminy albo osób fizycznych. Nie może zostać również uwzględnione roszczenie o przywrócenie własności nieruchomości przez przyznanie nieruchomości zamiennych. W rezultacie uznać należało, że powództwo zasługuje na uwzględnienie w zakresie żądania zasądzenia odszkodowania ustalonego według przepisów o wywłaszczaniu nieruchomości - skierowanego przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie (...).

Sąd ustalił wysokość należnego odszkodowania na łączną kwotę 19 427,000 zł, przy czym podstawę tego ustalenia stanowiła opinia biegłego z zakresu szacowania nieruchomości.

W konsekwencji Sąd zasądził od pozwanego Skarbu Państwa w/w kwotę, przy czym początkową datę świadczenia odsetkowego określił na dzień uprawomocnienia orzeczenia. Wskazał, że wyrok zasądzający na podstawie art. 63 ust. 1 pkt 3 ustawy z 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej stosowne odszkodowanie na rzecz kościelnej osoby prawnej, ma charakter konstytutywny.

Dalej idące roszczenie Sąd oddalił.

Wobec braku legitymacji procesowej biernej w zakresie żądania odszkodowania oraz niemożność dokonania regulacji w sposób przewidziany w art. 63 ust. 1 pkt. i 2 ustawy, Sąd oddalił powództwo skierowane przeciwko pozostałym pozwanym tj. Gminie K.,(...) Ośrodkowi (...) oraz Skarbowi Państwa - Staroście (...) i Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów.

O kosztach postępowania Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 100 k.p.c. w zw. z art. 98§1 ¹ k.p.c., przyjmując zasadę stosunkowego rozdzielenia tych kosztów.

Jednocześnie Sąd nie obciążył powoda kosztami procesu od oddalonej części powództwa.

Od powyższego orzeczenia apelację wniósł pozwany Skarb Państwa, zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo.

Apelujący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, a to:

- art. 233 k.p.c. w zw. z art. 244 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu dokonania wszechstronnej oceny dowodów z dokumentów tj. akt Komisji Majątkowej, co skutkowało przyjęciem błędnych ustaleń, że wniosek strony powodowej do Komisji Majątkowej został nadany za pośrednictwem poczty i wpłynął do Komisji w dniu 5 stycznia 1993 r., a nie został on złożony osobiście w dniu 5 stycznia 1993 r. – co doprowadziło do bezpodstawnego uznania, że wniosek został złożony do dnia 31 grudnia 1992 r., czyli z zachowaniem terminu wynikającego z art. 2 ustaw z dnia 11 października 1991 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej, co w konsekwencji doprowadziło do uznania powództwa;

- art. 233 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. przez brak wszechstronnej oceny całości materiału dowodowego tj. wniosku o wszczęcie postępowania regulacyjnego, z którego jednoznacznie wynika, że powód w postępowaniu przed Komisją Majątkową domagał się przeprowadzenia postępowania regulacyjnego w stosunku do innych działek niż te, które wskazał w pozwie – co doprowadziło do wadliwego uznania istnienia tożsamości roszczeń zgłoszonych w postępowaniu regulacyjnym z roszczeniami zgłoszonymi w postępowaniu sądowym i w konsekwencji do uwzględnienia powództwa;

- art. 233 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 271 k.p.c. przez brak dokonania wszechstronnej oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego, w szczególności w zakresie dokumentów powołanych w apelacji, czego skutkiem było błędne ustalenie, że powód jest kościelną osobą prawną uprawnioną do wszczęcia postępowania regulacyjnego na podstawie art. 61 ust.1 2 zd. ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej, czyli że jest jedną ze wskazanych w tym przepisie personalnych osób prawnych Kościoła;

- art. 233 k.p.c. w zw. z art. 245 k.p.c. w zw. z art. 271 k.p.c. przez brak dokonania wszechstronnej oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego, w szczególności w zakresie dokumentów powołanych w apelacji, czego w konsekwencji było błędne ustalenie, że powód jest kościelną osobą prawną uprawnioną do wszczęcia postępowania regulacyjnego na podstawie art. 61 ust.1 2 zd. ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej bowiem prowadzi działalność określoną art. 20 i 39 ustawy;

- art. 327 ¹ § 1 k.p.c. przez brak ustaleń faktycznych oraz brak dostatecznego wyjaśnienia, za którą z wymienionych w art. 61 ust.1 zd. 2 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej osób prawnych został uznany powód;

- art. 327 ¹ § 1 k.p.c. przez brak ustaleń faktycznych oraz brak dostatecznego wyjaśnienia, którą ze wskazanych w art. 20 i 39 ustawy działalności prowadzi powód;

- art. 100 k.p.c. w zw. z art. 32 ust.1 i 3 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich pominięcie i nie zasądzenie kosztów postępowania w odpowiedniej wysokości na rzecz Skarbu Państwa Prokuratorii Generalnej RP.

Pozwany Skarb Państwa zarzucił także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

- art. 61 ust.1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z art. 62 ust.3 tej ustawy w zw. z art. 4 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej poprzez wadliwe uznanie tożsamości przedmiotu objętego żądaniem zgłoszonym w postępowaniu regulacyjnym i roszczenia pozwu;

- art. 61 ust.1 pkt 2 zd.2 w zw. z art. 63 ust.1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z art. 1 ust.2 i z art. 4 ust.2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego przez wadliwą ocenę zakresu regulacji i uznanie, że przedmiotem regulacji mogły być także nieruchomości stanowiące własność k.;

- art. 61 ust.1 pkt 2 zd.2 w zw. z art. 63 ust.1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z art. 1 ust.2 i z art. 4 ust.2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego przez wadliwą ocenę zakresu regulacji i uznanie, że powodowi przysługuje wydzielenie gospodarstwa rolnego powyżej 5 ha mimo, że zostało powodowi już uprzednio wydzielone gospodarstwo rolne do 5 ha;

- art. 61 ust.1 pkt 2 zd.2 w zw. z art. 63 ust.1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z art. 1 ust.2 i z art. 4 ust.2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego przez wadliwą ocenę zakresu regulacji i uznanie, że przedmiotem regulacji mogły być wszelkie nieruchomości, które zostały przejęte na mocy ustawy z 20 marca 1950 r. w sytuacji, gdy ustawa dotyczyła wyłącznie gospodarstw rolnych proboszczów;

- art. 61 ust.1 pkt 2 zd.2 w zw. z art. 20 oraz art. 39 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej w zw. z w zw. z art. 1 ust.2 i z art. 4 ust.2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego przez wadliwą ocenę zakresu regulacji i uznanie, że powód prowadzi działalność wymienioną w powołanych wyżej art. 20 i 39.

W uwzględnieniu podniesionych zarzutów pozwany Skarb Państwa wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie – o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania.

Pozwana Gmina Miejska K. wniosła zażalenie od postanowienia w przedmiocie kosztów procesu zawartego w pkt IV wyroku, domagając się jego zmiany i zasądzenia od powoda na jej rzecz z tego tytułu kwoty 39.400 zł. Wniosła o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

Strona powodowa wniosła o oddalenie apelacji pozwanego Skarbu Państwa oraz o oddalenie zażalenia pozwanej Gminy Miejskiej K..

Na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik strony powodowej złożył oświadczenie, że rozszerza żądanie pozwu do kwoty 23.000.000 zł, a to z uwagi na upływ czasu od daty szacowania nieruchomości.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja pozwanego Skarbu Państwa jest bezzasadna.

W pierwszej kolejności wskazać należy na bezskuteczność złożonego na etapie postępowania apelacyjnego oświadczenia strony powodowej o rozszerzeniu żądania pozwu.

Zgodnie z art. 383 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani występować z nowymi roszczeniami; jednakże w razie zmiany okoliczności można żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające się można nadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy. Co do zasady zatem okoliczność, że od daty wyrokowania przez sąd pierwszej instancji doszło do zmiany wartości szacowanej nieruchomości, nie jest objęta wyjątkiem od zakazu rozszerzenia żądania pozwu.

Także o ile uwzględnić specyfikę roszczenia zgłaszanego w postępowaniu regulacyjnym, brak jest podstaw do przyjęcia dopuszczalności rozszerzenia powództwa w postępowaniu odwoławczym. Zważyć należy, że zgłoszone przez stronę powodową roszczenie ma charakter reprywatyzacyjny. Wynika z uprawnienia określonego art. 61 cyt. już ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, którego przedmiotem jest przywrócenie własności upaństwowionych nieruchomości. Z art. 63 ust.1 ustawy wynika, że realizacja tego roszczenia (regulacja) może polegać na: 1) przywróceniu kościelnym osobom prawnym własności nieruchomości, 2) przyznaniu odpowiedniej nieruchomości zamiennej, gdyby przywrócenie własności natrafiało na trudne do przezwyciężenia przeszkody albo 3) przyznaniu odszkodowania ustalonego według przepisów o wywłaszczaniu nieruchomości, w razie niemożności dokonania regulacji przewidzianych w pkt 1 i 2. Tym samym kościelnej osobie prawnej przysługuje jedno roszczenie o przywrócenie własności, zaś jego realizacja – w zależności od możliwości – może nastąpić w jednej z 3-ch wskazanych wyżej form. Stąd w orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, że powództwo wynikające z treści art. 61 ust 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. jest powództwem o uksztaltowanie prawa, przy rozpoznaniu którego sąd stosuje przepisy art. 63 ust.1-3 tej ustawy, a o wyborze sposobów regulacji roszczeń majątkowych powoda decyduje sąd, stosownie do wyników postępowania (tak Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z dnia 14 marca 2018 r., II CSK 295/17, lex nr 2508550, w wyroku z dnia 28 października 2015 r., II CSK 648/14, lex nr 1930443; Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 8 maja 2013 r., I ACa 880/12, lex nr 13344023).

Biorąc to pod uwagę można rozważać, czy fakt, iż przedmiotem roszczenia jest przywrócenie własności, zaś zapłata odszkodowania stanowi jedynie formę realizacji tego roszczenia, uwzględnianą przez sąd z urzędu, nie uzasadnia przyjęcia dopuszczalności weryfikacji wysokości zasądzonej szkody na etapie apelacyjnym. W takim przypadku nie byłaby to kwestia rozszerzenia żądania pozwu, ale adekwatności zasądzonej kwoty odszkodowania. Tym niemniej sytuacja procesowa w niniejszej sprawie czyni rozważania w tym zakresie bezprzedmiotowymi. Już bowiem w pozwie strona powodowa w sposób ścisły określiła granice roszczenia w zakresie żądania odszkodowawczego wskazując, iż z tego tytułu domaga się zasądzenia kwoty 20.993.226 zł. Co istotne, Sąd I instancji uwzględnił to żądanie w części, zasądzając kwotę 19.427.000 zł i oddalając powództwo w pozostałym zakresie. Strona powodowa nie wniosła apelacji od tego wyroku, w tym nie zaskarżyła wyroku w części oddalającej powództwo ponad kwotę 19.427.000 zł. To wszystko w sytuacji, gdy strona powodowa składając oświadczenie o rozszerzeniu żądania pozwu powołuje się na okoliczność istniejącą już w dacie wyrokowania przez Sąd I instancji tj. wskazuje, iż operat szacunkowy będący podstawą wyliczenia odszkodowania utracił moc z uwagi na upływ czasu. Zważyć należy, że pomiędzy datą sporządzenia tego operatu a wydaniem zaskarżonego wyroku upłynęło więcej niż 1 rok.

W tym zakresie zatem wyrok stał się prawomocny, a co za tym idzie – zasądzona wyrokiem kwota stanowi górną granicę sumy należnego powodowi odszkodowania.

Ustalenia dokonane w pierwszej instancji Sąd Apelacyjny przyjmuje za własne. Ustalenia te oparte są o wszystkie przeprowadzone dowody, a ich ocena mieści się w granicach wyznaczonych art. 233 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny podziela też argumentację prawną Sądu I instancji.

Apelacja Skarbu Państwa, tak w zarzutach kwestionujących podstawę faktyczną jak i ocenę prawną, koncentruje się na 4-ch zagadnieniach:

1/ terminowości złożenia wniosku przez powodowy K. do Komisji Majątkowej;

2/ tożsamości nieruchomości będącej przedmiotem postępowania regulacyjnego oraz postępowania sądowego;

3/ zakwestionowaniu, że przedmiotem regulacji zawartej w art. 61 ust.1 pkt 2 zd.2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej mogły być także nieruchomości stanowiące własność k. oraz, że powód może domagać się rekompensaty za nieruchomość ponad 5 ha, uprzednio już wydzieloną

4/ zakwestionowaniu, że powód prowadzi działalność, wymienioną w art. 20 i 39 powołanej wyżej ustawy, uprawniającą do wszczęcia postępowania regulacyjnego.

Każda z wyżej wskazanych okoliczności z osobna winna – w ocenie strony apelującej – prowadzić do oddalenia powództwa.

Z argumentacją tą nie można się zgodzić.

Po pierwsze, przypomnieć należy, że postępowanie regulacyjne prowadzone przed Komisją Majątkową zostało uregulowane art. 61 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, przy czym nowelizacją ustawy z dnia 11 października 1991 r. (Dz.U. Nr 107, poz. 459) w art. 2 postanowiono, iż wnioski o wszczęcie postępowania regulacyjnego mogą być zgłaszane wyłącznie do dnia 31 grudnia 1992 r.

Dalej, na podstawie akt Komisji Majątkowej (k. 19 tych akt) odnotować należy, że: a/ sam wniosek złożony przez K. (...) (...) w K. jest datowany na dzień 28 grudnia 1992 r.; b/ pierwsza adnotacja na wniosku nosi datę 9 stycznia 1993 r.; c/ wniosek został zarejestrowany jako złożony w 1992 r., bo nadano mu sygnaturę z tego roku – „(...)”. W aktach nie zachowała się adnotacja, czy wniosek został złożony osobiście czy też nadany pocztą; do akt nie jest także dołączona koperta, która miała zawierać wniosek.

Pomimo tego, tak członkowie Komisji, jak i uczestnicy postępowania regulacyjnego, w tym osoby reprezentujące Skarb Państwa, nie mieli wątpliwości co do terminowości złożenia wniosku inicjującego postępowanie tj. tego, że został on skutecznie złożony przed 31 grudnia 1992 r. Przeciwnie, wniosek ten był procedowany, a podmioty reprezentujące Skarb Państwa oraz Gmina Miejska K. aktywnie brały udział w merytorycznym rozpoznaniu wniosku, w tym składały propozycje zaspokajania roszczeń strony powodowej.

W tym stanie rzeczy Sąd I instancji miał podstawy do przyjęcia za wiarygodne zeznań świadka, który wskazał, iż wniosek został złożony przed 31 grudnia 1992 r. W świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego nie sposób przyjąć, by przeterminowany wniosek nie spotkał się z zarzutem jego niedopuszczalności z tej przyczyny w toku blisko 20 lat procedowania przed Komisją Majątkową. W szczególności datowanie wniosku, zarejestrowanie go w 1992 r. oraz brak sprzeciwu uczestników postępowania regulacyjnego musi prowadzić do domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.), iż wniosek został złożony w ustawowym terminie. O ile zatem strona pozwana składa przedmiotowy zarzut po kilkudziesięciu latach od złożenia wniosku, przy braku bezpośrednich dowodów na stawianą przez siebie tezę, to na niej spoczywa ciężar wykazania twierdzonej przez siebie okoliczności (art. 6 k.c.).

Chybione są zatem w tym zakresie zarzuty błędnych ustaleń faktycznych oraz wadliwego zastosowania przepisów prawa materialnego.

Całkowicie niezrozumiały jest zarzut kwestionujący brak tożsamości nieruchomości objętej wnioskiem regulacyjnym z nieruchomością będącą przedmiotem niniejszego postępowania.

Przypomnieć należy, że w pozwie określono będącą przedmiotem postępowania nieruchomość jako składającą się z działek nr: (...), (...), (...) i (...).

Istotnie, we wniosku z 1992 r. złożonym do Komisji Majątkowej sporną nieruchomość oznaczono odmiennie oraz o wskazano inną jej powierzchnię. Odwołano się do nieruchomości objętej lwh(...) (...)o powierzchni 7 ha 62 a 92 m ^{( 2)}, wymieniając liczne parcele, w tym m.in. działki o numeracji: (...), (...), (...), (...), (...). Zauważyć należy, że w istocie we wniosku (sporządzonym niezbyt precyzyjnie) odwołano się do nieruchomości opisanej w protokole parcelowym. We wniosku zatem objęto całą nieruchomość, której własność odjęto K., bez uwzględnienia, iż w 1958 r. wyłączono od przejęcia przez Skarb Państwa część nieruchomości. Z tych względów, już w toku postępowania regulacyjnego, powodowy K. sprecyzował wniosek wskazując, że jego rzeczywiste roszczenia związane z lwh 73 dotyczą powierzchni 2,7 ha, co pokrywa się z zalegającą w aktach postępowania regulacyjnego informacją geodety (z k. 91 akt) sporządzoną na zlecenie Urzędu Wojewódzkiego w K..

Co istotne, z akt Komisji Majątkowej (k. 68) wynika, że:

- działka nr (...) została podzielona na działki o nr: (...) i (...)

- działka (...) zostały włączone do działki nr (...) , a następnie działka (...) zmieniła oznaczenie na (...) i podzielona na działki: (...), (...), (...) i (...)

- działka (...) została podzielona na działki nr: (...), (...) i (...) .

Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że objęta pozwem nieruchomość, składająca się z działek nr (...), (...), (...) i (...) nie stanowi innej nieruchomości niż opisana we wniosku złożonym do Komisji Majątkowej; w rzeczywistości stanowi część tej nieruchomości. W żadnym zakresie nie wykracza poza nieruchomość opisaną we wniosku – jeszcze raz należy powtórzyć: stanowi część tej nieruchomości. Nie sposób zatem twierdzić, iż przedmiot postępowania sądowego dotyczy innej nieruchomości niż objęta wnioskiem regulacyjnym, skoro mieści się w nieruchomości opisanej w tym wniosku.

Także zatem i w tej kwestii Sąd I instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i w sposób właściwy zastosował przepisy prawa materialnego.

Bezzasadne są zarzuty strony apelującej kwestionujące, że powodowy K. jest kościelną osobą prawną, o której mowa w art. 61 ust.1 pkt 2 cyt. wyżej ustawy. Argumentacja Skarbu Państwa zasadza się na twierdzeniu, iż przedmiotowy przepis odwołuje się do „d.”. Zważyć zatem należy, że określający osobowość prawną personalnych jednostek organizacyjnych Kościoła katolickiego art. 8, w ust.1 pkt 8, wymienia o., k. niezależne oraz d.. Tym niemniej odwołanie się do poglądów doktryny, które tłumaczą poszczególne pojęcia w odniesieniu do przepisów prawa kanonicznego, pozwala na stwierdzenie, że w pojęciu „d.” mieści się także pojęcie „k.”. Po pierwsze, wskazuje się, że d. można uznać za podstawowe jednostki organizacyjne niektórych zakonów. Dalej, wskazuje się, że d. jest miejscem zamieszkiwania zakonnej społeczności, pozostającej pod władzą przełożonego. Jakkolwiek od d. należy odróżnić k. niezależne, to k.niezależny jest szczególnego rodzaju d.. Można zatem mówić o d. sensu stricto i o d. sensu largo. W pierwszym znaczeniu d.obejmuje miejsce, o którym była mowa wyżej. Natomiast w drugim obejmuje także k. niezależne (tak: Bartosz Rakoczy; Ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polsce. Komentarz – art. 8).

Nie można także zgodzić się z argumentacją pozwanego Skarbu Państwa co do wykładni art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy. Apelujący wskazuje, iż z faktu, że przepis odwołuje się do nieruchomości przejętych w toku wykonywania ustawy o dobrach martwej ręki, o ile nie wydzielono z nich należnych w myśl tej ustawy gospodarstw rolnych proboszczów oznacza, iż dotyczy on tylko nieruchomości stanowiących własność parafii.

Odnotować zatem należy – no co trafnie wskazuje Sąd I instancji -, że wedle pierwotnego brzmienia przedmiotowego przepisu, przywrócenie własności upaństwowionych nieruchomości lub ich części dotyczy nieruchomości „przejętych w toku wykonywania ustawy o dobrach martwej ręki, jeżeli nie wydzielono z nich należnych w myśl tej ustawy gospodarstw rolnych proboszczów”, ale także i „gruntów, o których mowa w aneksie do protokołu Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu z dnia 14 kwietnia 1950 r.”. Zważyć zatem należy, że w aneksie do przedmiotowego protokołu mowa jest także o terenachd..

Wniosek do Komisji Majątkowej strona powodowa złożyła już po nowelizacji art. 61 ust.1 pkt 2 ustawą z dnia 11 października 1991 r. Do przedmiotowego przepisu dodano wówczas zdania, że „ Z gruntów tych mogą być również wydzielone gospodarstwa rolne do 50 ha dla poszczególnych diecezji, seminariów duchownych i domów zakonnych prowadzących działalność określoną w art. 20 i 39; dla pozostałych domów zakonnych mogą być wydzielone gospodarstwa rolne do 5 ha. W skład gospodarstw rolnych mogą wchodzić także grunty leśne stanowiące część składową przejętych uprzednio nieruchomości ziemskich”. Podkreślenia wymaga, że – jak wskazywano w uzasadnieniu projektu tej nowelizacji – niezbędność zmiany treści art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy związana była z potrzebą zlikwidowania negatywnych skutków prawnych wynikających, szczególnie właśnie dla zakonnych osób prawnych, z aneksu do protokołu Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu z dnia 14 kwietnia 1950 r. Zgodnie bowiem z tym aneksem, gospodarstwa rolne d.nie mogą przekraczać 5 ha, a tak rygorystyczne ograniczenia wiązały się z ówczesną polityką władz państwowych dążących do likwidacji bądź ograniczenia działalności d.. W uzasadnieniu projektu wskazano dalej, że w dacie projektowanej nowelizacji wiele zgromadzeń zakonnych reaktywuje właściwe sobie zadania charytatywno–opiekuńcze, opiekuńczo–wychowawcze oraz oświatowo–wychowawcze (o których mowa w art. 20 i 39 ustawy), zachodzi zatem potrzeba stworzenia odpowiedniej bazy materialnej, m.in. przez częściowy zwrot gospodarstw rolnych, na bazie których były do 1950 roku prowadzone.

Aktualna treść art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy oraz ujawniona intencja ustawodawcy prowadzi do całkowicie odmiennych wniosków od prezentowanych przez apelujący Skarb Państwa. Po pierwsze, cyt. przepis dotyczy w oczywisty sposób zakonnych osób prawnych. Po drugie – rozszerza zakres przedmiotowy reprywatyzowanych nieruchomości, zmierzając do zapewnienia bazy materialnej zakonów dla realizacji celów określonych art. 20 i 39 ustawy; a jeżeli tej działalności nie prowadzą, to górną granicą powierzchni zwracanych nieruchomości jest 5 ha.

W konsekwencji nie budzi wątpliwości, że strona powodowa jest podmiotem, któremu przysługuje roszczenie określone art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy. Problem sprowadza się jedynie do tego, czy powodowy K. prowadzi działalność, o której mowa w art. 20 ustawy (oświatowo-wychowawcza i opiekuńczo-wychowawcza) bądź art. 39 ustawy (charytatywno-opiekuńcza). Aktualnie poza sporem pozostaje, że K. prowadzi działalność, o jakiej mowa w art. 20 – na rozprawie apelacyjnej pełnomocnik pozwanego Skarbu Państwa oświadczył, iż nie kwestionuje, że strona powodowa prowadzi (...) Seminarium (...) w K. i że jest to działalność prowadzona zgodnie z art. 20 ustawy. Okoliczność ta jest wystarczająca dla przyjęcia, iż górną granicą powierzchni nieruchomości podlegającej zwrotowi są nieruchomości do 50 ha, skoro przepis nie wymaga kumulatywnego prowadzenia działalności określonej tak w art. 20 jak i 39.

Bezprzedmiotowe zatem stały się zarzuty strony apelującej dotyczące faktu, iż w latach 50-tych ubiegłego wieku z przejęcia na rzecz Skarbu Państwa wyłączono już grunty o powierzchni 5 ha.

Zażalenie pozwanej Gminy Miejskiej K. nie jest zasadne. Sąd Apelacyjny podziela argumentację przytoczoną przez Sąd I instancji. Skoro bowiem roszczenie powoda o przywrócenie własności nieruchomości - co do zasady - zasługiwało na uwzględnienie zaś oddalenie powództwa przeciwko pozwanej Gminie K. jest konsekwencją niemożności dokonania regulacji w sposób przewidziany w art. 63 ust.1 pkt. i 2 ustawy, to zachodzi szczególny przypadek uzasadniający odstąpienie od obciążenia strony powodowej kosztami procesu (art. 102 k.p.c.).

Biorąc to pod uwagę Sąd Apelacyjny, na podstawie art. 385 k.p.c. oraz na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c., orzeczono jak w pkt 1 i 2 wyroku.

Wobec braku żądania pełnomocnika strony powodowej zasądzenia kosztów postępowania apelacyjnego, kosztów tych nie zasądzono (art. 109 § 1 k.p.c.).

Pełnomocnik strony powodowej złożył natomiast wniosek o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego, w związku z czym – na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 397 § 3 k.p.c. – orzeczono jak w pkt 3 wyroku.