Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2025 r.

Sąd Apelacyjny Krakowie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący: SSA Zygmunt Drożdżejko

Protokolant: osobiście

po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. w Krakowie na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa H. K.

przeciwko M. F.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach

z dnia 11 stycznia 2023 r. sygn. akt I C 1401/21

1.  oddala apelację;

1.  zasądza od pozwanego M. F. na rzecz powódki H. K. kwotę 4050 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego, z odsetkami w wysokości ustawowej za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się pkt. 2 wyroku do dnia zapłaty.

Sygn. akt I ACa 700/23

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 8 kwietnia 2025r.

Powódka H. K. w pozwie z dnia 27 marca 2020 roku wnosiła o zasądzenie od pozwanego M. F. kwoty 73.333 złotych z ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia odpisu pozwu do dnia zapłaty. Żądanie powództwa motywowała tym , że powódka oraz jej zmarły mąż C. K. byli właścicielami na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej własności nieruchomości położonej w C., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...) o powierzchni 1,87 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...), nieruchomości położonej w D., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...), (...), (...) o powierzchni 4,82 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...) oraz nieruchomości położonej w K. C., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...) o powierzchni 1,13 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...). W dniu 19 lipca 2007 roku powódka oraz jej mąż C. K. umową darowizny przenieśli wyżej opisane nieruchomości na rzecz pozwanego M. F.. C. K. zmarł w dniu 19 listopada 2016 roku, a spadek po nim na mocy dziedziczenia testamentowego nabyła w całości H. K.. Zmarły C. K. nie posiadał żadnego majątku. Tym samym powódka ma roszczenie o zapłatę zachowku wobec pozwanego Jako podstawę prawną wskazała art.991§1 k.c. Majątek objęty darowizną oceniła na kwotę 110.000 złotych i w tej sytuacji należny powódce zachowek stanowi kwotę 73.333 złotych.

Pozwany M. F. w odpowiedzi na pozew wnosił o oddalenie powództwa. Podnosił zarzut braku legitymacji biernej po jego stronie , a także zarzut sprzeczności żądania powódki z zasadami współżycia społecznego. Kwestionował także wartość schedy spadkowej. Podnosił również, że na rzecz powódki były czynione darowizny przez zmarłego C. K.. Zdaniem pozwanego do masy spadkowej nie można zaliczyć darowizny uczynionej na jego rzecz , gdyż nie należy on do spadkobierców ustawowych. Wskazywał , także w ramach zarzutu z art.5k.c., ze powódka nie dbała o swojego zmarłego męża C. K.. Także relacje pozwanego z powódką nie są dobre.( odpowiedź na pozew k-59-62). Pismem procesowym z dnia 6 kwietnia 2021 roku powódka rozszerzyła żądanie powództwa do kwoty 158.463,33 złotych. ( pismo procesowe k-184). Pismem procesowym z dnia 13 grudnia 2022 roku powódka sprecyzowała ostatecznie żądanie powództwa wnosząc o zasądzenie tytułem zapłaty zachowku w kwocie 89.261 złotych (pismo procesowe k-503 ).

Wyrokiem z dnia 11 stycznia 2023r. Sąd Okręgowy w Kielcach zasądził od M. F. na rzecz H. K. kwotę 89.261 ( osiemdziesiąt dziewięć tysięcy dwieście sześćdziesiąt jeden ) złotych z ustawowymi odsetkami od dnia 11 stycznia 2023 roku do dnia faktycznej zapłaty (I); w pozostałej części oddalił powództwo (II); zasądził od M. F. na rzecz H. K. kwotę 2708,50 zł ( dwa tysiące siedemset osiem złotych pięćdziesiąt groszy) tytułem kosztów procesu (III); zasądził od H. K. na rzecz M. F. kwotę 2708,50 zł ( dwa tysiące siedemset osiem złotych pięćdziesiąt groszy) tytułem kosztów procesu (IV); przyznał od Skarbu Państwa ( Sąd Okręgowy w Kielcach) na rzecz adwokat J. Z. Kancelaria Adwokacka we W. kwotę 3331,45 zł (trzy tysiące trzysta trzydzieści jeden złotych czterdzieści pięć groszy) w tym 622,95 zł (sześćset dwadzieścia dwa złotych dziewięćdziesiąt pięć groszy) podatku VAT tytułem udzielonej powódce z urzędu , a nieopłaconej pomocy prawnej (V); przyznał od Skarbu Państwa ( Sąd Okręgowy w Kielcach) na rzecz adwokat A. B. Kancelaria Adwokacka we W. kwotę 3331,45 zł ( trzy tysiące trzysta trzydzieści jeden złotych czterdzieści pięć groszy) w tym 622,95 zł (sześćset dwadzieścia dwa złotych dziewięćdziesiąt pięć groszy) podatku VAT tytułem udzielonej pozwanemu z urzędu , a nieopłaconej pomocy prawnej (VI); nakazał pobrać od M. F. na rzecz Skarbu Państwa ( Sąd Okręgowy w Kielcach) kwotę 4643,87 zł ( cztery tysiące sześćset czterdzieści trzy złotych osiemdziesiąt siedem groszy) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od uwzględnionej części powództwa, a w pozostałej części kosztami tymi obciąża Skarb Państwa (VII); nakazał pobrać od H. K. z zasądzonego roszczenia na rzecz Skarbu Państwa ( Sąd Okręgowy w Kielcach) kwotę 4643,87 zł ( cztery tysiące sześćset czterdzieści trzy złotych osiemdziesiąt siedem groszy) tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych od oddalonej części powództwa, a w pozostałej części kosztami tymi obciąża Skarb Państwa (VIII).

Stan faktyczny ustalony przez Sąd Okręgowy:

Powódka H. K. oraz jej zmarły mąż C. K. byli właścicielami na zasadzie małżeńskiej wspólności ustawowej własności nieruchomości położonej w C., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...) o powierzchni 1,87 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...), nieruchomości położonej w D., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...),(...), (...) o powierzchni 4,82 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...) oraz nieruchomości położonej w K. C., gmina (...), składającej się z działek o numerach ewidencyjnych: (...), (...) o powierzchni 1,13 ha, dla której Sąd Rejonowy we W. prowadzi księgę wieczystą (...). W dniu 19 lipca 2007 roku powódka oraz jej mąż C. K. umową darowizny przenieśli wyżej opisane nieruchomości na rzecz pozwanego M. F.. C. K. zmarł w dniu 19 listopada 2016 roku, a spadek po nim na mocy dziedziczenia testamentowego nabyła w całości H. K.. Powódka w chwili śmierci męża była w umiarkowanym stopniu niepełnosprawna. Powódka i pozwany są osobami skonfliktowanymi. Dochodziło między nimi do naruszeń nietykalności ciała za co obydwoje byli skazani. Między nimi zaistniał także spór o ciągnik rolniczy M.. Powódka przed śmiercią opiekowała się swoim zmarłym mężem C. K. i to ona organizowała pogrzeb. Obecna wartość rynkowa nieruchomości stanowiących darowiznę na H. K. i C. K. na rzecz M. F. kształtuje się w łącznej kwocie 535567 złotych.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo jest zasadne co do żądania zasądzenia na rzecz powódki kwoty 89.261 złotych. Zgodnie z treścią art. 991§1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Niewątpliwie powódka H. K. jako żona zmarłego C. K. należy do kręgu spadkobierców ustawowych uprawnionych do zachowku. Za dług spadkowy w postaci zachowku w świetle art.1000 k.c. w pierwszej kolejności odpowiadają spadkobiercy, a w drugiej – po wejściu w życie ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 85, poz. 458) – zapisobiercy windykacyjni. Jeżeli jednak uprawniony nie może uzyskać od tych podmiotów należnego mu zachowku, odpowiedzialność ponoszą także osoby, które otrzymały od spadkodawcy darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku (art. 993 i n.). Odpowiedzialność ta występuje zarówno wtedy, gdy uprawniony uzyskał jedynie część sumy należnej mu z tytułu zachowku, jak i wówczas, gdy nie uzyskał jej w ogóle. Przede wszystkim przeprowadzone postępowanie nie wykazało, aby zmarły C. K. miał jakikolwiek majątek poza darowanym na rzecz M. F. udziałem w 1/2 części w przedmiotowych nieruchomościach, z których mogłoby nastąpić zaspokojenie roszczenia powódki. Umowa darowizny miała miejsce w dniu 19 lipca 2007 roku , a C. K. zmarł w dniu19 listopada 2016 roku. Tak więc nie upłyną dziesięcioletni termin o, o którym mowa w art. 994§1 k.c., który uniemożliwiłaby doliczenie darowizny do zachowku. Zgodnie z treścią art.995§1 k.p.c. wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania , a według cen z chwili ustalania zachowku. W świetle operatu szacunkowego sporządzonego przez biegłego sądowego z zakresu szacunku nieruchomości A. N. łączna wartość darowanych nieruchomości wynosi obecnie 535.567 złotych. Sąd w pełni podzielił wnioski i wyliczenia dokonane przez biegłą .Znajdują one logiczne i szczegółowe uzasadnienie. W tej sytuacji wartość udziału darowizny C. K. wynosi 267.783,50 złotych. (535.567 /2 =267.783,50 ) Natomiast ustawowy udział powódki według dziedziczenia ustawowego wynosi 1/2 część co stanowiłoby kwotę 133.891,50 złotych. ( 267.783,502 :2= 133.891,50 złotych). Powódka ze względu na niepełnosprawność należy do osób trwale niezdolnych do pracy, co skutkuje tym, że należny jej zachowek winien wynosić kwotę 89.261 złotych. ( 133891* 2/3= 89.261). Orzekając o należnych powódce odsetkach sąd przyjął datę wyrokowania jako moment ustalenia rzeczywistej wartości należnego powódce zachowku. Żądania powódki nie niweczą zarzuty pozwanego. W szczególności brak jest podstaw do obniżenia zachowku z uwagi na zasady współżycia społecznego. Samo to, ze strony są wzajemnie skonfliktowane nie uzasadnia obniżenia zachowku. Przedstawiony przez obydwie strony procesu materiał dowodowy w postaci zeznań świadków J. F., M. G. , A. J.), B. P., S. K., A. K., E. T., I. K., K. T. (1) , a w szczególności wyrok Sądu Rejonowego we W. w sprawie (...) świadczą jedynie o wzajemnych nagannych zachowaniach stron wobec siebie. Tak samo zeznania stron (powódki k-373,374, pozwanego k-380-388). Niewiele do sprawy wnosi treść zeznań świadków W. K. k-263,264,K. T. (2) k-342,343,W. S. k-366 i C. S. k-368). Na naruszenie zasad współżycia społecznego nie może skutecznie powoływać się osoba, która sama te zasady narusza. Tak też między innymi Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 października 2022 roku. ( VACa 799/21 Lex nr 3433737). Nie zostało też wykazane aby w skład schedy spadkowej po zmarłym C. K. wchodził inny majątek, a także aby czynił on darowizny na rzecz powódki. W tym stanie rzeczy ostateczne żądanie zapłaty zachowku w kwocie 89.261 złotych zasługiwało na uwzględnienie. O kosztach procesu Sąd orzekł w oparciu o art.100 k.p.c. Powódka w dniu 6 kwietnia 2021 roku rozszerzyła żądanie powództwa do kwoty 158.463,33 złotych. W żaden sposób nie nastąpiło skuteczne cofnięcie żądania ponad kwotę 89.261 złotych. Dlatego przyjąć należy, że powódka wygrała proces w części w 56% co miało wpływ na sposób orzeczenia o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej. Obydwie strony były reprezentowane przez adwokatów ustanowionych z urzędu. Część należnych kosztów w wygranych częściach a są one zbliżone Sąd stosownie do treści §6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu ( (...)). Sąd zasądził od stron procesu. Natomiast stosownie do przegranej części Koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponosi Skarb Państwa. Także biorąc pod uwagę wynik procesu Sąd na podstawie art.113ust1,2 nakazał pobrać od stron nieuiszczone koszty sądowe w postaci wydatków poniesionych przez Skarb Państwa na opinie biegłych.

Apelacja pozwanego.

Pozwany zaskarżył wyrok w punkcie I, III, VII i wniósł o zmianę wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1.  naruszenie prawa materialnego, a to art. 994 § 1 i 2 kc poprzez jego błędna wykładnię i przyjęcie, że pozwany posiada legitymację procesową bierna w niniejszym procesie, podczas gdy, pozwany nie należy do grona spadkobierców i zapisobierców, a zatem art. 994 kc nie ma zastosowania w niniejszej sprawie;

2.  sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego wskutek naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 kpc poprzez ustalenie, że powódka nie naruszyła zasad współżycia społecznego, co skutkowało brakiem zastosowania art. 5 kc, podczas gdy uwzględnienie powództwa jest sprzeczne z normami moralnymi, zasadą słuszności, uczciwości mając na uwadze zachowanie powódki względem C. K. jak i pozwanego.

Powódka wniosła o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje:

Apelacja nie jest uzasadniona i dlatego - na zasadzie art. 385 kpc – sąd ją oddalił.

Generalne na wstępie należy zaznaczyć, że Sąd Apelacyjny w całości podziela ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Sąd Okręgowy oraz dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną i przyjmuje te ustalenia i ocenę za własną, z wyjątkiem odmienności wynikających z poniższych wywodów.

Zarzut dotyczący naruszenia art. 944 kc nie jest uzasadniony. Pozwany wskazywał, że jako pasierb nie podpada pod hipotezę tego artykułu, ponieważ nie należy ani do grona spadkobierców ustawowych ani testamentowych.

Zgodnie z art. 994 § 1 kc przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, ani dokonanych przed więcej niż dziesięciu laty, licząc wstecz od otwarcia spadku, darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jak wynika z tego przepisu darowizny dokonane na rzecz osób nie będących spadkobiercami dolicza się wówczas, gdy zostały one dokonane w okresie nie dłuższym niż dziesięć lat przed śmiercią. Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego darowizna przedmiotowej nieruchomości została dokonana w dniu 19 lipca 2007 roku, a spadkodawca zmarł w dniu 19 listopada 2016 roku, a więc nie minął okres dziesięciu lat. W związku z powyższym na podstawie art. 1000 § 1 kc w związku z art. 994 § 1 kc pozwany – co do zasady - odpowiada za zachowek.

Zarzut pozwanego odnoszący się do ustaleń stanu faktycznego w istocie rzeczy nie dotyczy per se (samego w sobie) stanu faktycznego co wyciągniętego z tego stanu wniosku, że nie uzasadnia on przyjęcia, że powództwo powinno zostać oddalone na zasadzie art. 5 kc tj. z uwagi na fakt, że uwzględnienie powództwa było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Zarzut ten nie jest uzasadniony. Należy wskazać, że instytucja zachowku została wprowadzona do systemu prawnego celem ochrony interesów majątkowych dzieci i współmałżonka. Ustawodawca stanął na stanowisku, że rodzice są zobowiązani do zapewnienia dzieciom bytu, po swojej śmierci, nawet jeżeli relacje pomiędzy nimi nie były najlepsze. Analogicznie ma się rzecz z małżonkami. Instytucja zachowku niejako ze swej istoty zakłada istnienie niewłaściwych relacji. Gdyby zachowek przysługiwał tylko w sytuacji gdy relacje pomiędzy spadkodawcą, a uprawnionym do zachowku są prawidłowe to zastosowanie tej instytucji byłoby bardzo ograniczone, ponieważ w przypadku prawidłowych relacji dzieci i współmałżonek byliby spadkobiercami, a przed śmiercią spadkodawca nie wyzbywałby się majątku. Ponadto jeżeli relacje są rzeczywiście bardzo naganne i winę za to ponosi uprawniony do zachowku, to w takiej sytuacji spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku i wtedy on nie przysługuje. Należy również wskazać, że w normalnych okolicznościach, kiedy istnieją właściwe relacje rodzinne i spadkodawca postępuje prawidłowo to w ogóle nie dochodzi do wzbogacenia osób trzecich. Zatem aby uznać, że przyznanie zachowku w pełnej wysokości jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego muszą zachodzić szczególne okoliczności, których istnienia sąd nie stwierdził w niniejszej sprawie. Spadkodawca sporządził testament na powódkę. Powódka przed śmiercią opiekowała się swoim zmarłym mężem C. K. i to ona organizowała pogrzeb. Należy również zwrócić uwagę, że pozwany cały majątek otrzymał w drodze darowizny, a wiec jeżeli zapłaci zachowek to i tak nie będzie pokrzywdzony. Należy również zauważyć, że konflikt dotyczył nie tyle powódki i spadkobiercy, co powódki i pozwanego. Dochodziło między nimi do naruszeń nietykalności ciała za co obydwoje byli skazani. Między nimi zaistniał także spór o ciągnik rolniczy M. F.. Tymczasem relacje pomiędzy powódką a pozwanym pozostają więc bez znaczenia dla oceny czy żądanie zachowku jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.