Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

POSTANOWIENIE

Dnia 26 maja 2025 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie I Wydział Cywilny w składzie:

Przewodniczący:	SSA Paweł Czepiel (spr.)
Sędziowie:	SSA Regina Kurek SSA Kamil Grzesik
Protokolant:	Madelaine Touahri

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 maja 2025 r. w Krakowie

sprawy z wniosku B. J.

przy uczestnictwie R. J.

z udziałem Prokuratora Prokuratury (...) w K.

o ubezwłasnowolnienie

na skutek apelacji uczestnika R. J.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Kielcach

z dnia 30 listopada 2023 r. zawartego w punkcie I, sygn. akt I Ns 2/22

p o s t a n a w i a:

1. zmienić zaskarżone postanowienie w punkcie I w ten sposób, że oddalić wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe;

2. zasądzić od wnioskodawczyni B. J. na rzecz uczestnika R. J. kwotę 477 zł (czterysta siedemdziesiąt siedem złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego do dnia zapłaty.

I ACa 936/24

UZASADNIENIE

postanowienia Sądu Apelacyjnego w Krakowie

z dnia 26 maja 2025 r.

Wnioskodawczyni B. J. wniosła o ubezwłasnowolnienie całkowite jej męża R. J. .

W uzasadnieniu podniosła, iż jej mąż wykazuje brak racjonalnego myślenia i brak orientacji w czasie i miejscu, co może przyczynić się do wykorzystania tego faktu przez osoby trzecie działać na jego niekorzyść oraz powodować straty materialne i finansowe. Występują u niego urojenia, np. prześladowcze. Często okazuje agresję słowną i fizyczną, przeciwdziała opiece mu ofiarowanej.

W toku postępowania wnioskodawczyni zmieniła wniosek w ten sposób, iż ostatecznie wnosiła o ubezwłasnowolnienie częściowe uczestnika (protokół rozprawy - k.139).

Uczestnik R. J. wniósł o oddalenie wniosku, podnosząc, iż nie zachodzą przesłanki do ubezwłasnowolnienia częściowego, a wniosek postrzega jako nadużycie prawa w stosunku do niego (protokoły rozprawy – k..139 i 146).

Prokurator Okręgowy w K. przyłączył się do wniosku o ubezwłasnowolnienie częściowe z uzasadnieniem, że wniosek został złożony dla dobra uczestnika, który z uwagi na stan swego zdrowia wymaga pomocy w prowadzeniu swoich spraw(protokół rozprawy-k.146).

Sąd Okręgowy w Kielcach ubezwłasnowolnił częściowo uczestnika R. J. z powodu zespołu psychoorganicznego charakteropatycznego, zespołu zależności alkoholowej z psychodegradacją i reakcji paranoicznych typu O. oraz nakazał pobrać od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Kielcach kwotę 706,60 zł tytułem nieuiszczonych wydatków.

Sąd Okręgowy ustalił, że uczestnik R. J. urodził się (...) w Z. i od 1981r. pozostaje w związku małżeńskim z wnioskodawczynią.

W dniu 9 lipca 2021r. uczestnik otrzymał skierowanie do przyjęcia do szpitala w trybie pilnym na oddział chorób wewnętrznych z powodu wyniszczenia z niedożywienia, alkoholowej choroby wątroby, zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania spowodowanych alkoholem.

W okresie od 25 sierpnia do 6 września 2021r. uczestnik, dotychczas nie leczony z powodu chorób przewlekłych, przebywał w Oddziale Chorób Wewnętrznych Szpitala (...) w K., przyjęty z powodu silnych dolegliwości bólowych w obrębie kręgosłupa, gdzie zdiagnozowano hipergammaglobulinemię poliklonalną, uogólnioną miażdżycę tętnic, chorobę niedokrwienną serca, hipersplenizm, niedokrwistość z niedoboru żelaza, cukrzycę typu 2, zespół zależności alkoholowej, nikotynizm. Wypisano go do domu w stanie stabilnym z zaleceniami stałego leczenia ambulatoryjnego, stosowania diety i prowadzenia dzienniczka samokontroli ciśnienia tętniczego, wydano skierowania do Poradni Hematologicznej i Reumatologicznej celem dalszej diagnostyki.

W dniach 14-30 września 2021r. uczestnik był hospitalizowany w Wojewódzkim Szpitalu (...) w K. Oddział (...), przyjęty z powodu podejrzenia zachorowania udarowego pod postacią osłabienia lewych kończyn. Rozpoznano następstwa innych i nieokreślonych chorób naczyń mózgowych, krwawienie/guz w prawej półkuli OUN – do dalszej diagnostyki, dyzartrię, niedowład połowiczy lewostronny, naczyniowe uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, uogólnioną miażdżycę tętnic, chorobę niedokrwienną serca, hipergammaglobulinemię poliklonalną, hipersplenizm, cukrzycę typu 2, zespół zależności alkoholowej, nikotynizm, pancytopenię. Uczestnik został wypisany do domu pod opiekę rodziny w stanie stabilnym z zaleceniem wykonania kontrolnego RM głowy w Klinice (...) w dniu 18 października 2021r. Chory leżący został przekazany do domu transportem medycznym, stwierdzono przy wypisie, że wymaga całodobowej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, wydano zlecenie na zaopatrzenie w materac przeciwodleżynowy, poduszkę przeciwodleżynową i pieluchomajtki, zalecono dietę papkowatą i dietę cukrzycową, wydano skierowanie na rehabilitację w warunkach domowych, zalecono dalsze leczenie w POZ, kontrolę w Poradni Neurologicznej, Kardiologicznej, Hematologicznej i Reumatologicznej, wskazano potrzebę diagnostyki endoskopowej przewodu pokarmowego, określonych badań i kontroli wskazanych parametrów, kontroli glikemii.

W dniu 5 października 2021r. do uczestnika została wezwana karetka Pogotowia (...) w powodu utrzymującej się od 3 dni gorączki. W chwili przyjazdu pogotowia uczestnik był w stanie bez kontaktu werbalnego. Tego dnia został przyjęty na Oddział (...) I Wojewódzkiego Szpitala (...) w K. w stanie ciężkim, bez kontaktu słownego, wyniszczony, odwodniony z powodu gorączki, hipotonii i pogorszenia stanu ogólnego. Przebywał na Oddziale do dnia 15 października 2021r. z rozpoznaniem nie określonej posocznicy, bakteriemii, przewlekłego zespołu wieńcowego, niewydolności serca z zachowana frakcją wyrzutową lewej komory, uogólnionej miażdżycy, krwawienia/guza w prawej półkuli OUN do dalszej diagnostyki, dyzartrii, niedowładu połowiczego lewostronnego, naczyniowego uszkodzenia OUN, hipergammaglobulinemii poliklonalnej, hipersplenizm,u cukrzycy typu 2, zespołu zależności alkoholowej, nikotynizmu, pancytopenii, kamicy pęcherzyka żółciowego, przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka, zakażenia H.. Ze szpitala uczestnik został przesłany transportem medycznym do (...) jako chory leżący, wymagający całodobowej opieki i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, zalecono systematyczną kontrolę ciśnienia tętniczego i glikemii, okresową kontrolę morfologii i wskazanych parametrów, dalsze leczenie w (...) Centrum (...), kontrolę w Poradni Neurologicznej, Kardiologicznej i Hematologicznej, po wyrażeniu zgody przez chorego lub jego opiekuna prawnego przyjęcie do tut. Oddziału celem wykonania kolonoskopii, dietę cukrzycową, dosalanie posiłków, przepisano szereg leków, zalecono nutridrinki.

Uczestnik przebywał w Centrum (...) w K. przy ul. (...) na podstawie umowy zawartej w dniu 19 października 2021r. przez jego żonę, która to umowa została rozwiązana w dniu 7 stycznia 2022r. za porozumieniem stron z powodu konfliktu między siostrą uczestnika a Centrum (...). W czasie tego pobytu uczestnik z powodu stanu pobudzenia z agresją w dniu 27 października 2021r. został przewieziony na Izbę Przyjęć Centrum (...) w K., gdzie stwierdzono zachowanie spokojne, kontakt nielogiczny, nastrój w normie, brak orientacji w miejscu i czasie, masywne deficyty pamięci i myślenia. Po przeprowadzonym badaniu psychiatrycznym rozpoznano otępienie, stwierdzono brak wskazań do leczenia w oddziale psychiatrii, przepisano krople H. 3 razy dziennie.

Orzeczeniem (...)Zespołu (...)w K. z 8 listopada 2021r. uczestnik został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności i że jest niezdolny do pracy, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 8 października 2021r. Orzeczenie zostało wydane na okres do dnia 30 listopada 2022r.

W 2022r. toczyło się dochodzenie przeciwko uczestnikowi podejrzanemu o popełnienie przestępstwa z art. 207 § 1 kk. Postanowieniem z 28 kwietnia 2022r. sygn. (...) Prokurator Prokuratury (...) w K. postanowił zastosować wobec uczestnika środki zapobiegawcze w postaci dozoru Policji i nakazu opuszczenia miejsca wspólnego zamieszkania z wnioskodawczynią (pokrzywdzoną) od 28 kwietnia do 28 lipca 2022r. W okresie obowiązującego nakazu opuszczenia domu uczestnik mieszkał u swej siostry M. Ż. (1), z którą aktualnie utrzymuje tylko rzadko kontakt telefoniczny.

Wnioskiem z 29 lipca 2022r.(...) Komisja (...)w Z. wystąpiła do Sądu Rejonowego w K.z wnioskiem o zastosowanie obowiązku leczenia odwykowego wobec uczestnika. Postępowanie w ww. sprawie o zobowiązanie do leczenia odwykowego toczyło się pod sygn. akt (...). W opracowanej na potrzeby w/w postępowania opinii psychologiczno-psychiatrycznej z 15 września 2022r. biegli psycholog i psychiatra stwierdzili, że uczestnik jest osobą uzależnioną od alkoholu, jednak z uwagi na utrudniony kontakt słowny z nim, niedosłuch oraz organiczne zmiany w OUN nie kwalifikuje się na leczenie odwykowe.

Wyrokiem z 18 września 2023r. sygn. akt (...) Sąd Rejonowy w K. uznał uczestnika (oskarżonego) za winnego tego, że: w okresach od daty bliżej nieokreślonej stycznia 2018r. do 24 sierpnia 2021r. oraz od 8 stycznia do 27 kwietnia 2022r. w S. w krótkich odstępach czasu działając z wykorzystaniem takiej samej sposobności popełnił 2 przestępstwa z art. 207 § 1 kk w zw. z art. 31 § 2 kk zanim zapadł pierwszy chociażby nieprawomocny wyrok co do któregokolwiek z tych przestępstw i tak w okresie:

- od daty bliżej nieokreślonej stycznia 2018r. do 24 sierpnia 2021r. znęcał się fizycznie i psychicznie nad wnioskodawczynią w ten sposób, że bez powodu wszczynał awantury domowe, podczas których ubliżał jej słowami powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, krytykował, poniżał, szarpał, popychał i groził pozbawieniem życia, a groźby te wzbudziły uzasadnioną obawę, że zostaną spełnione, przy czym czynu tego dopuścił się mając ograniczoną w stopniu znacznym zdolność do rozpoznania znaczenia czynu i do pokierowania swoim postępowaniem;

- od 8 stycznia do 27 kwietnia 2022r. znęcał się fizycznie i psychicznie nad wnioskodawczynią w ten sposób, że bez powodu wszczynał awantury domowe, podczas których ubliżał słowami powszechnie uznawanymi za wulgarne i obelżywe, krytykował, poniżał, szarpał, popychał oraz groził pozbawieniem życia, a groźby te wzbudziły uzasadnioną obawę, że zostaną spełnione, przy czym czynu tego dopuścił się mając ograniczoną w stopniu znacznym zdolność do rozpoznania znaczenia czynu i do pokierowania swoim postępowaniem, co stanowi ciąg dwóch przestępstw z art. 207 § 1 z zw. z art. 31 § 2 kk w zw. art. 91 § 1 kk i za to wymierzył mu karę 8 miesięcy ograniczenia wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne w wymiarze 20 godzin w stosunku miesięcznym, orzekł wobec niego środek karny w postaci świadczenia w wysokości 600 zł na rzecz Funduszu (...) oraz Pomocy Postpenitencjarnej, zobowiązał oskarżonego do powstrzymywania się od nadużywania alkoholu oraz do uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych.

U uczestnika występuje zespół psychoorganiczny charakteropatyczny,zespół zależności alkoholowej z psychodegradacją, reakcje paranoiczne typu O.. Z uwagi na nasilenie stwierdzanych objawów wymaga pomocy w prowadzeniu swoich spraw majątkowych i urzędowych oraz związanych z leczeniem.

Uczestnik w 2023r. nie podejmował leczenia. W 2022r. był u neurologa i laryngologa. Obecnie mieszka w S. (...) razem z wnioskodawczynią, córką i synem. Wystąpił z powództwem o rozwód przeciwko wnioskodawczyni. Utrzymuje się z emerytury w kwocie około 2000 zł.

Sąd Okręgowy wskazał, że dowody te są wiarygodne, gdyż nie były kwestionowane przez strony, Sąd Okręgowy także nie znalazł podstaw, aby podważać je z urzędu. Zeznania świadka cechują się prawdziwością, ponieważ nie zawierają wewnętrznych sprzeczności, świadek jednak dysponuje wiedzą co do stanu uczestnika z 2022r., ponieważ w 2023r. miał z im jedynie rzadki kontakt telefoniczny. Opinie biegłych psychiatry K. G. i psychologa A. K. zostały opracowane przez doświadczonych biegłych sądowych, niezwiązanych w żaden sposób z małżonkami J., zatem obiektywnymi, opinie są jasne, logiczne i wyczerpująco odpowiadają na zlecenie Sądu Okręgowego i pytania uczestnika, dlatego Sąd Okręgowy podziela ich wnioski i przyjmuje za własne.

Sąd Okręgowy uznał wniosek o częściowe ubezwłasnowolnienie za uzasadniony.

Sąd Okręgowy odwołał się do art. 16 § 1 kc. Sąd Okręgowy odniósł się do twierdzenia uczestnika, iż wniosek postrzega jako nadużycie prawa w stosunku do małżonka, oceniając je jako nieuprawnione i gołosłowne. Sąd Okręgowy odwołał się do art.545 § 1 pkt 1 kpc i podkreślił, że małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, może zgłosić wniosek o ubezwłasnowolnienie tej osoby. Wnioskodawczyni była uprawniona do wytoczenia wniosku i nadal przysługuje jej legitymacja czynna, gdyż faktu trwania jej małżeństwa z uczestnikiem dowodzi odpis skrócony aktu małżeństwa sporządzony w dniu 19 stycznia 2022r. (k.31). Wytoczenie pozwu o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód nie przekreśla uprawnienia pozostającego jeszcze formalnie w związku małżeńskim małżonka do wystąpienia z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie współmałżonka, a wnioskodawca nie wskazał, na czym miałoby polegać rzekome nadużycie prawa ze strony wnioskodawczyni, zwłaszcza że uczestniczący w sprawie z urzędu Prokurator przyłączył się do wniosku o częściowe o ubezwłasnowolnienie uczestnika, podkreślając, iż wniosek ten został złożony dla dobra uczestnika (k.146).

Z opinii biegłych psychiatry i psychologa wynika, iż uczestnik wymaga pomocy w prowadzeniu spraw majątkowych, urzędowych i związanych z leczeniem wobec stwierdzanych u niego zespołu psychoorganicznego charakteropatycznego, zespołu zależności alkoholowej z psychodegradacją i reakcji paranoicznych typu O. (ww. opinie- k.68-69,115, k.71-75,105-106). Wnioski opinii biegłych psychiatry K. G. i psychologa A. K. pozostają zbieżne z opiniami opracowanymi przez innych biegłych na potrzeby sprawy o przymusowe leczenie (opinia biegłych psychologa A. G. i psychiatry T. T. – k.64) i na potrzeby sprawy karnej (opinia psychiatrów E. P. i K. P. – k.149-153), co zresztą wyraźnie stwierdzili biegli opiniujący w sprawie (...) Sądu Rejonowego w K. w konkluzji wydanej opinii (k.152-153). Z ww. względów brak było potrzeby dopuszczenia dowodu z opinii jeszcze innych biegłych, toteż wniosek uczestnika został pominięty na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 5 kpc w zw. z art. 13 § 2 kpc jako zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania (K.146v).

Jak wyjaśniał uczestnik, przez cały 2023r. nie podejmował leczenia, jego ostatnie wizyty u lekarzy: neurologa i ortodonty odbyły się w 2022r. (zob. wyjaśnienia uczestnika – k.146v), pomijając już nawet fakt, iż uczestnik nie przedłożył dokumentacji z tych wizyt.

Z dokumentacji medycznej znajdującej się w aktach sprawy wynika, że uczestnik powinien się w dalszym ciągu leczyć w POZ i poddawać kontroli w Poradni Neurologicznej, Kardiologicznej, Hematologicznej i Reumatologicznej, wskazano potrzebę przeprowadzenia diagnostyki endoskopowej przewodu pokarmowego i kolonoskopii, określonych badań i kontroli wskazanych parametrów, systematycznej kontroli glikemii (kopie dokumentacji medycznej – k.11-18,20-22). Sam personel medyczny podkreślił potrzebę leczenia powoda po wyrażeniu przez niego zgody lub przez jego opiekuna prawnego (k.22v).

W rezultacie kierując się wyłącznie dobrem uczestnika, z uwagi na konieczność dopilnowania leczenia niezbędnego dla jego życia, wniosek o jego ubezwłasnowolnienie częściowe należało uznać za zasadny.

O kosztach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych w zw. z art. 13 § 2 kpc. Koszty, które należało pobrać od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa, obejmują nieuiszczone wydatki związane z opiniami biegłych w kwocie 706,60 zł (747,60 zł z K.82 – zaliczka 382 zł z K.33 = 365,60 zł + 150 zł z K.124 + 191 zł z K. 131 = 706,60 zł).

Apelację wniósł uczestnik zaskarżając postanowienie w pkt I i zarzucając obrazę prawa:

- materialnego, to jest art.16 § 1 k. c. poprzez jego zastosowanie i przyjęcie że z powodu zespołu psychoorganicznego charakteropatycznego, zespołu zależności alkoholowej z psychodegeneracją i reakcji paranoicznych typu O. należy częściowo ubezwłasnowolnić uczestnika, pomimo, że opinia sądowo - psychiatryczna na moment orzekania była nieaktualna, a ponadto Sąd Okręgowy nie określił w jakich to konkretnych sprawach uczestnik wymaga pomocy dla samodzielnego funkcjonowania, podczas gdy faktycznie uczestnik nie wymaga niezbędnej pomocy w rozumieniu materialnoprawnych przesłanek opisanych w art. 16 § 1 k.c.. a wydane postanowienie zostało oparte na błędnych ustaleniach faktycznych,

- procesowego, to jest art. 554 ¹ § 1 k. p. c. poprzez przeprowadzenie przez Sąd in meriti postępowania dowodowego sposób powierzchowny nie pozwalający ustalić aktualnego stanu zdrowia uczestnika, jego faktycznej sytuacji osobistej i majątkowej na moment orzekania, a przede wszystkim nie pozwalający określić w jakich to sprawach i w jaki sposób wymaga uczestnik przy zaspokajaniu potrzeb życiowych niezbędnej pomocy.

W efekcie uczestnik wniósł o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części i oddalenie wniosku w całości.

Sąd Apelacyjny zważył:

Apelacja jest uzasadniona.

Należy zgodzić się z zarzutami apelacji naruszenia art.554 ¹ kpc poprzez powierzchowną ocenę materiału dowodowego, który doprowadził Sąd Okręgowy do wadliwych wniosków, co z kolei potwierdza naruszenie art.16 § 1 kc poprzez jego błędną wykładnię.

Wyjaśnienie motywów rozstrzygnięcia należy rozpocząć od przedstawienia ogólnego modelu postępowania w przedmiocie ubezwłasnowolnienia częściowego i wyjaśnienia, który z etapów postępowania doprowadził Sąd Apelacyjny do przekonania o bezzasadności wniosku.

Powtórzyć należy, że według art.16 § 1 kc osoba pełnoletnia może być częściowo ubezwłasnowolniona z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Podkreślenia wymaga, że w wypadku ubezwłasnowolnienia częściowego (inaczej niż w razie ubezwłasnowolnienia całkowitego) sądowi przysługuje stosunkowo większa uznaniowość i tym samym nawet w razie spełnienia się przesłanek ubezwłasnowolnienia częściowego może nie zadecydować o ubezwłasnowolnieniu (por. J.Regan w KC. Komentarz pod red. M.Załuckiego, nb 2 do art.16 kc).

Możliwość ubezwłasnowolnienia częściowego występuje wówczas, gdy materiał dowodowy potwierdzi wystąpienie choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii w postaci, która – ze względu na stan tej osoby - nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego danej osoby, ale uzasadnia przyjęcie, że potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Oznacza to, że ocena występowania podstaw do ubezwłasnowolnienia częściowego powinna być przeprowadzona na kilku płaszczyznach.

W rezultacie sąd orzekający w sprawie o ubezwłasnowolnienie częściowe winien ustalić występowanie dwojakiego rodzaju przesłanek – po pierwsze, przesłanki medycznej w postaci choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, a po drugie, przesłanek o charakterze społecznym w postaci okoliczności dotyczących bieżącego funkcjonowania osoby, której dotyczy wniosek, albowiem samo wystąpienie przesłanki medycznej nie uzasadnia uwzględnienia wniosku o częściowe ubezwłasnowolnienie – por. postanowienia Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 470/09 i z 5 października 2022 r., II CSKP 1846/22.

O ile wystąpienie przesłanki medycznej ustala się na podstawie dowodu w postaci opinii biegłych, o tyle fakty dotyczące sposobu bieżącego funkcjonowania osoby, która miałaby zostać częściowo ubezwłasnowolniona powinny być ustalone na podstawie innych środków dowodowych – np. zeznań świadków (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 maja 1968r., I CR 175/68).

Wreszcie, sąd orzekający winien ocenić, czy pomimo wystąpienia ww. przesłanek, ubezwłasnowolnienie częściowe danej osoby nie osłabi pozycji tej osoby (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 14 lutego 1974 r., I CR 8/74 i z 18 kwietnia 2018 r., IV CSK 587/17).

Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy, podkreślić należy, że opinie biegłych potwierdzają, że u uczestnika występuje zespół psychoorganiczny charakteropatyczny, zespół zależności alkoholowej z psychodegradacją, reakcje paranoiczne typu O..

Uczestnik w toku postępowania przed sądem I instancji i apelacyjnym kwestionował wnioski opinii biegłych, które zostały jednak podtrzymane przez Sąd Apelacyjny. Pamiętać bowiem należy, że odmienne ustalenie w tym zakresie wymagałoby przeprowadzenia kolejnego dowodu z opinii biegłych, co w okolicznościach sprawy nie okazało się konieczne.

Jednocześnie podkreślenia wymaga, że rola i znaczenie opinii biegłych kończy się na ogólnej ocenie stanu zdrowia badanego i skutków jakie dla jego funkcjonowania wywołuje stwierdzony stan zdrowia – por. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2022 r., II CSKP 1225/22, w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że sama choroba psychiczna nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia częściowego, niezbędne jest jeszcze ustalenie, że osoba chora w ogóle nie zajmuje się sprawami, których wymaga jej biologiczne lub społeczne funkcjonowanie i sytuacja życiowa lub że zajmuje się tymi sprawami z niekorzyścią dla siebie, przy czym tego rodzaju postawa jest wynikiem jej choroby psychicznej. Praktyczne potwierdzenie ww. stanowiska wystąpiło w tej sprawie chociażby w postaci uwag poczynionych przez biegłego psychologa A. K. w opinii uzupełniającej, w której w odniesieniu do zarzutów pełnomocnika uczestnika do opinii głównej, stwierdził, że nie jest specjalistą rzeczoznawcą, aby ustalać majątek uczestnika (k.105). Jest to słuszna uwaga i rolą Sądu Okręgowego było ustalenie – przy uwzględnieniu, że według biegłych uczestnik wymaga pomocy do prowadzenia spraw – jakie to są konkretne sprawy. Sąd Okręgowy przeprowadził postępowanie dowodowe pozwalające na poczynienie takich ustaleń, ale wnioski w tym zakresie przedstawił w sposób ogólny i pobieżny.

I tak, pierwsza wątpliwość jaka występuje dotyczy przyczyn ubezwłasnowolnienia. Co prawda nie ulega wątpliwości, że Sąd Okręgowy jako przyczynę ubezwłasnowolnienia częściowego przyjął konieczność leczenia, ale wątpliwości występują na etapie próby ustalenia, czy była to jedyna przyczyna ubezwłasnowolnienia (inne nie zostały w sposób wyraźny wskazane), czy też jednak istnieją jeszcze inne przyczyny uwzględnienia wniosku – taki wniosek sugeruje uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, w którym Sąd Okręgowy wskazując na przesłanki ubezwłasnowolnienia częściowego pisze: „ zwłaszcza z uwagi na konieczność […] leczenia”, a w stanie faktycznym ustala, że uczestnik wymaga (również) pomocy w prowadzeniu spraw urzędowych i majątkowych.

Sąd Okręgowy nie ustalił jednak jakie sprawy urzędowe i majątkowe uczestnika wymagają pomocy, a materiał dowodowy wręcz pozwala na wyprowadzenie wniosku, że takie sprawy nie występują, bo uczestnik samodzielnie załatwia wszystkie swoje bieżące sprawy.

Przedstawienie katalogu tych spraw rozpocząć należy od tego w jaki sposób uczestnik postępowania uczestniczył w tym postępowaniu. Nie jest niczym nadzwyczajnym, że w sprawach o ubezwłasnowolnienie, osoby, wobec których został zgłoszony wniosek, nie są w stanie samodzielnie zapewnić sobie profesjonalnej pomocy prawnej. Dostrzegł to nawet ustawodawca wprowadzając do K.p.c. art.560 ¹ . Tymczasem uczestnik samodzielnie zwrócił się o pomoc do radcy prawnego, co stanowi potwierdzenie określonego poziomu samodzielnego funkcjonowania. Ogólną orientację uczestnika w realiach życia społeczno-politycznego potwierdza jego wysłuchanie na rozprawie, gdy prawidłowo podał kto jest prezydentem RP, rozumiał na czym polega instytucja ubezwłasnowolnienia. Oczywiście, Sąd Apelacyjny ma świadomość, że ww. postawa nie musi wykluczać ubezwłasnowolnienia, ale z całą pewnością nie przybliża zastosowania tej instytucji wobec uczestnika.

Charakterystyczne z tego punktu widzenia są zeznania świadka M. Ż. (1). Oczywiście, można twierdzić, że świadek jako siostra uczestnika mogła zeznawać w sposób dla niego korzystny. Jednakże ww. zeznania należy ocenić jako składane w sposób wyważony. Świadek dostrzega deficyty uczestnika, a gdy zeznała, że uczestnik nie pił alkoholu, gdy u niej mieszkał, to nie próbowała przekonać sądu, że uczestnik zrozumiał, że nie powinien nadużywać alkoholu, tylko dodała, że być może spowodowane było to tym, że jej syn nie akceptuje alkoholu. Ale nawet ten fragment zeznania potwierdza, że uczestnik jest w stanie samodzielnie dostosować się do oczekiwań społecznych w otaczających go warunkach.

Jak zeznała świadek, uczestnik samodzielnie załatwiał bieżące sprawy w urzędzie, banku. Uczestnik przez cały czas wykonywał drobne prace, dorabiając sobie i jak zeznała świadek nigdy nie zadłużał siebie i nie wymagał czy to finansowego wspomagania go, czy też spłaty jego długów. Świadek zeznała, że raz pożyczyła mu 200 zł, bo potrzebował pieniędzy na konkretny cel (opłaty sądowe), które następnie jej oddał.

W rezultacie odnosząc się do stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Okręgowy, że uczestnik potrzebuje pomocy w załatwianiu bieżących spraw, to należy podsumować ww. kwestię w ten sposób, iż ten ogólny wniosek przedstawiony przez biegłych nie znalazł rozwinięcia w dalszych ustaleniach faktycznych, tzn. nie stwierdzono, aby występowały jakiekolwiek bieżące sprawy, które nie zostały samodzielnie załatwione przez uczestnika.

Przechodząc do omówienia podstawowej przyczyny uwzględnienia wniosku, to jest odmowy leczenia, to zauważyć należy, iż Sąd Okręgowy w uzasadnieniu postanowienia odwołuje się do dokumentacji medycznej z 2021 r. i podkreśla, że ostatnie wizyty lekarskie uczestnika miały miejsce w 2022 r., a w 2023 r. uczestnik nie leczył się. Istotnie, uczestnik potwierdził, że nie leczył się w 2023 r., ale Sąd Okręgowy zupełnie nie zwrócił uwagi na podane przez uczestnika przyczyny. Otóż uczestnik zwrócił uwagę na czas oczekiwania na wizytę u specjalisty, ale jednocześnie podał, że był u laryngologa i że następną wizytę ma w przyszłym roku.

Wyjaśnienia uczestnika w ww.zakresie korespondują z zeznaniami świadka M. Ż., która zeznała, że gdy uczestnik mieszkał u niej to leczył się w lokalnym ośrodku zdrowia, robił badania, a świadek w razie potrzeby woziła go do lekarza.

Do apelacji dołączone zostało zaświadczenie neurologa z 5 grudnia 2023 r. (k.181) potwierdzające stan zdrowia uczestnika oraz zaświadczenie przychodni z S. (k.182), że uczestnik jest pacjentem tej przychodni, co potwierdza, że wbrew ustaleniom Sądu Okręgowego, uczestnik pozostaje w leczeniu.

Wreszcie, podkreślenia wymaga, iż jak już wyżej wskazano, przed orzeczeniem częściowego ubezwłasnowolnienia należy ocenić jaki wpływ na zdrowie takiej osoby wywoła uwzględnienie wniosku o ubezwłasnowolnienie – to jest, czy obecny stan prawny zagraża w jakiś konkretny sposób dobru danej osoby lub wpływa negatywnie na jej interesy oraz czy w wyniku ubezwłasnowolnienia osoba ta uzyska lepszą ochronę swoich dóbr (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2018 r., IV CSK 587/17).

W sprawie należy uznać, że uczestnik w wyniku ubezwłasnowolnienia częściowego nie uzyska lepszej ochrony swoich dóbr. Skoro jak wynika z materiału dowodowego, uczestnik dotychczas samodzielnie załatwiał swoje bieżące sprawy w tym również kwestie związane z leczeniem, pomimo wieku wykazywał się aktywnością, która pozwalała mu nawet dorobić drobne kwoty do uzyskiwanych świadczeń i zwiększała poczucie samodzielności to pozostawienie mu możliwości dalszego prowadzenia przez niego samego jego spraw i decydowania o nich będzie dla niego korzystniejsze, aniżeli sytuacja, która powstałaby w wyniku uwzględnienia wniosku o ubezwłasnowolnienie częściowe.

Instytucję ubezwłasnowolnienia – także częściowego, powinno traktować się jako swoistą ostateczność, co ma znaczenie o tyle, że nawet gdyby powstała w przyszłości konieczność przymuszenia uczestnika do leczenia to w polskim porządku prawnym występują instytucje pozwalające na osiągnięcie tego celu przy zdecydowanie niższym poziomie ingerencji w funkcjonowanie danej osoby – w tym wypadku uczestnika.

Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art.386 § 1 kpc zmienił punkt 1 zaskarżonego postanowienia i oddalił wniosek o ubezwłasnowolnienie częściowe.

Sąd Apelacyjny orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego na podstawie art.98 § 1 i 3 kpc i art.391 § 1 kpc oraz § 8 ust.1 pkt 27 w związku z § 10 ust.1 pkt 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2015 r., poz.1804 ze zm.).

Na koszty postępowania apelacyjnego złożyły się: wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 360 zł wyliczone w ww. sposób, opłata od apelacji w kwocie 100 zł i opłata od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł.

SSA Regina Kurek SSA Paweł Czepiel SSA Kamil Grzesik