I ACa 1067/24 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Apelacyjny w Krakowie z 2025-06-05
Sygn. akt I ACa 1067/24
WYROK CZĘŚCIOWY
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 5 czerwca 2025 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący: SSA Paweł Czepiel
Protokolant: Madelaine Touahri
po rozpoznaniu w dniu 5 czerwca 2025 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwa M. N. (1), J. N. (1) i M. K. (1)
przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank S.A. w W. w upadłości
o ustalenie
na skutek apelacji strony pozwanej od punktu I wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt I C 956/20
oddala apelację.
I ACa 1067/24
UZASADNIENIE
wyroku częściowego Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 5 czerwca 2025 r.
Powodowie M. N. (1), J. N. (1) i M. K. (1) wnieśli pozew przeciwko stronie pozwanej (...) Bank S.A w W. o zasądzenie solidarnie na swoją rzecz kwot 99 464,18 zł i 70 336,49 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i kosztami procesu.
Powodowie zgłosili także roszczenie ewentualne.
W uzasadnieniu pozwu powodowie przedstawili okoliczności faktyczne i argumenty prawne uzasadniające roszczenie.
Strona pozwana (...) Bank S.A. w W. wniosła odpowiedź na pozew, w którym domagała się oddalenia powództwa i zasądzenie kosztów procesu.
W uzasadnieniu strona pozwana przedstawiła okoliczności faktyczne i argumenty prawne na poparcie stanowiska. Z ostrożności procesowej podniosła zarzut przedawnienia.
W piśmie z 17 września 2021 r. (k. 250-254) powodowie rozszerzyli powództwo w zakresie żądania głównego, wnosząc o zasądzenie na ich rzecz ponad kwotę zgłoszoną w pozwie kwot 31 043,55 zł, czyli łącznie 130 507,73 zł i 5901,24 CHF, czyli łącznie 76 237,73 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie oraz zmodyfikowali roszczenie ewentualne.
Powodowie domagali się również ustalenia nieważności umowy zawartej przez strony.
W toku postępowania strona pozwana podniosła zarzut zatrzymania oraz wniosła, aby w ewentualnym wyroku zasądzającym na rzecz powodów zapłatę zostało zamieszczone zastrzeżenie uzależniające wykonanie tego obowiązku przez stronę pozwaną od jednoczesnego spełnienia własnego świadczenia zwrotnego przez powodów.(k. 263-264 v)
W piśmie procesowym z 10 listopada 2022 r. powodowie ponownie zmodyfikowali powództwo i w zakresie żądania głównego wnosili o zasądzenie solidarnie kwot 185 432,13 zł i 33 400 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i kosztami procesu.
Sąd Okręgowy w Kielcach wydał wyrok w którym ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego nr (...) z 5 czerwca 2008 r. pomiędzy stronami i zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów M. N. (1) i J. N. (1) kwoty: 123.621,42 zł i 22.266,66 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 listopada 2022 r. oraz kwotę 3967,33 zł tytułem zwrotu kosztów procesu, a na rzecz powódki M. K. (1) kwoty 61.810,71 zł i 11.133,30 CHF z ustawowymi odsetkami od 26 listopada 2022r. oraz kwotę 2150,33 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. W pozostałym zakresie Sąd Okręgowy oddalił powództwo w pozostałym zakresie i nakazał pobrać od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Kielcach kwotę 3756,81 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.
Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie M. N. (1) i J. N. (1) byli małżeństwem i łączył ich ustrój wspólności ustawowej. Powodowie chcieli wesprzeć swoją córkę M. N. (2) (obecnie K.) poprzez pomoc w zakupie mieszkanie. Powódka M. K. dopiero co rozpoczęła pracę i nie miała wtedy zdolności kredytowej. Powodowie zdecydowali się na wspólne zaciągnięcie kredytu. Powodowie M. N. i J. N. posiadali już kredyt w banku (...) na kwotę 30 000 zł i tam zwrócili się najpierw z zapytaniem o ofertę. Pracownik banku polecił zainteresowanym doradcę kredytowego A. W. (1), pracownicę firmy (...). Powódki M. N. i M. K. skorzystały z polecenia i udały się na spotkanie. Wspólnie ocenili zdolność kredytową powodów i zapoznali z ofertami i wariantami udzielenia kredytów. A. W. po rozeznaniu się w dostępnych ofertach banków, zaproponowała wzięcie kredytu w CHF. Zapewniała przy tym, iż CHF jest bardzo stabilną walutą. Powodom nie zostały przedstawione żadne symulacje dotyczące zmian wysokości rat. Doradca kredytowa poinformowała tylko o wysokości raty przy wnioskowanej przez powodów kwocie kredytu. Zasugerowała również wydłużenie okresu kredytowania z 20 na 26 lat. Podpisanie umowy miało miejsce w placówce firmy (...). W tym czasie powód J. N. przebywał za granicą, ale udzielił żonie pełnomocnictwa. Powód J,N. nie uczestniczył osobiście w żadnym spotkaniu.
Powodowie nie mieli możliwości zapoznania się wcześniej z treścią umowy. W chwili podpisania dokumentów powodowie nie otrzymali od doradcy informacji o kształtowaniu się kursu CHF czy o rozkładzie ryzyka kontraktowego. Powodom nie została także przedstawiona symulacja dotycząca zmian wysokości raty i wysokości zobowiązania w razie zmiany kursu CHF, nie zwrócono im uwagi, że w umowie stosowane są dwa kursy CHF: kupna i sprzedaży, nie wyjaśniono zasady sporządzania harmonogramu spłat. Powodom nie przedstawiono informacji dotyczących sposobu ustalania przez bank kursu waluty na podstawie tabel banku. Powodowie działali w zaufaniu do doradcy kredytowego i banku. Powodowie nie mieli wpływu na kształt podpisanej umowy – umowa została podpisana według wzoru opracowanego przez bank. Nie mieli możliwości negocjowania warunków umowy. Powodowie w trakcie procesu zawierania umowy nie zgłaszali uwag, nie wskazywali, że nie rozumieją jej zapisów.
W dniu 13 maja 2008 r. powodowie złożyli w pozwanym Banku wniosek kredytowy, wskazując, że wnoszą o udzielenie kredytu w kwocie 249 800 zł, który ma być indeksowany kursem waluty CHF, na okres 27 lat. Poprzednik prawny pozwanego po przeanalizowaniu złożonych przez powodów dokumentów wydał pozytywną decyzje kredytową .
W dniu 5 czerwca 2008 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej, z przeznaczeniem na pokrycie części kosztów budowy lokalu mieszkalnego, położonego przy ul. (...) w K., zgodnie z którą (§ 1) strona pozwana udzieliła powodom kredytu w kwocie 263 738,72 zł indeksowanego kursem CHF na okres 324 miesięcy. W umowie wskazano, że przy założeniu, że całość kredytu zostanie uruchomiona w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 131 278,61 CHF, lecz rzeczywista równowartość zostanie określona po wypłacie ostatniej transzy kredytu. Kredytobiorcy oświadczyli, iż są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do PLN, w całym okresie kredytowania i akceptują to ryzyko.
Rata kapitałowo – odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu w dacie sporządzenia umowy wynosić miała 720,55 CHF. Rzeczywista wysokość rat miała zostać określona w harmonogramie spłat, który miał być doręczony po wypłacie całości kredytu.
Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 4,76% w skali roku, na które składała się suma obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży banku, wynoszącej 1,95 % (§ 1 ust. 3). Całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy wynosił 213 907,76 zł (podana kwota nie uwzględniała ryzyka kursowego). W umowie widniał zapis , iż ostateczna wysokość całkowitego kosztu kredytu uzależniona jest od zmian poziomu oprocentowania kredytu w całym okresie kredytowania.
Zabezpieczeniem spłaty kredytu były hipoteka kaucyjna na rzecz banku w PLN do kwoty stanowiącej 170% kwoty kredytu określonej w § 1 ust.1 na kredytowanej nieruchomości; ubezpieczanie z tytułu pakietowego ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki, cesja na rzecz banku z tytułu umowy ubezpieczenia nieruchomości od ognia, powodzi innych zdarzeń losowych, weksel in blanco wraz z deklaracją wekslową, ubezpieczenie od ryzyka utraty wartości nieruchomości przez okres 5 lat od daty uruchomienia kredytu, ubezpieczenia spłaty kredytu na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy, cesja wierzytelności z tytułu umowy zawartej z deweloperem z tytułu przysługującego zwrotu wniesionych środków na budowę mieszkania. (§ 3).
Zgodnie z § 9 ust. 2 umowy w dniu wypłaty kredytu kwota wypłacanych środków miała być przeliczona na CHF - według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia kredytu. Bankowa Tabela Kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych - to sporządzona przez komórkę Banku o godz. 16.00 tabela danej waluty na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP, która obowiązywała przez cały następny dzień roboczy (§6 ust. 1 umowy).
Zgodnie z § 10 ust. 1 kredytobiorcy zobowiązali się dokonać w okresie objętym umową spłaty rat kapitałowo- odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w aktualnym harmonogramie spłat. Ust.3 stanowił, iż wysokość zobowiązania będzie ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut z Bankowej Tabeli Kursów dla kredytów dewizowych, indeksowanych kursem walut obcych (dalej jako Tabela Kursów) do CHF obowiązującego w dniu spłaty.
W § 30 Regulamin przewidywał możliwość przewalutowania kredytu na wniosek kredytobiorcy, pod warunkiem jednak, że saldo kredytu po przewalutowaniu spełnia warunki określone dla maksymalnej kwoty kredytu w zakresie wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczeń. Przewalutowanie następować miało według kursów kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie, na podstawie tabeli banku w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą lub w sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN. Przewalutowanie nie mogło być dokonane w okresie, w którym kredyt uruchamiany w transzach nie został wypłacony w całości, w okresie karencji w spłacie kapitału kredytu i w danym roku kalendarzowym, w którym dokonano już dwukrotnej zmiany waluty kredytu.
Wypłata w dniu 11 czerwca 2008 r. I transzy w kwocie 187 738,72 zł stanowiła 87.862,82 CHF po kursie 2,0192 zł, zaś wypłata II transzy w wysokości 80 000,01 zł w dniu 12 listopada 2008 r. stanowiła 31 578,12 CHF po kursie 2,5334zł.
Raty kredytu pobierane były z rachunku bankowego kredytobiorców, prowadzonego w PLN według kursu sprzedaży waluty, obowiązującej w Banku w dniu spłaty. Powódka M. N. dowiadywała się o kwocie raty w PLN z wiadomości SMS przysyłanej przez bank.
W dniu 10 września 2014 r. powodowie podpisali aneks do umowy umożliwiający kredytobiorcom dokonanie spłaty kredytu bezpośrednio w walucie indeksacyjnej CHF.
Po wejściu w życie ustawy antyspreadowej powodowie spłacali raty kredytu w CHF, kupując CHF w kantorach, gdyż koszty kupna były niższe od obowiązujących w Banku.
Powodowie od uruchomienia kredytu do 28 września 2022 r. spłacili 185 432,13 zł i 33 400 CHF.
Sąd Okręgowy stan faktyczny w sprawie ustalił na podstawie dokumentów i zeznań powodów. Sąd Okręgowy nie ustalał stanu faktycznego na podstawie orzeczeń innych sądów, albowiem były one nieistotne dla rozstrzygnięcia tej sprawy. Sąd Okręgowy nie oparł się też na zeznaniach świadka R. D. (1), bo świadek ten jako pracownik pozwanego Banku nigdy nie pracował na stanowiskach związanych z obsługą klienta, nie miał wiedzy, jakie informacje były przekazywane klientom przy zawieraniu umowy, w szczególności nie miał wiedzy odnośnie tej konkretnej umowy zawartej przez bank z powodem oraz sposobu jej wykonywania, w tym w zakresie przeliczania PLN na CHF. Natomiast przedstawianie przez świadka okoliczności ogólnych procedur obowiązujących w banku przy udzielaniu kredytów hipotecznych, w tym ogólnych informacji przekazywanych klientom, dokumentów i przebiegu obsługi klientów, nie miały znaczenia w sprawie – istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy były jedynie okoliczności, czy te ogólne procedury zostały zastosowane wobec powodów. Ustalenia w zakresie wysokości dokonanych spłat rat kapitałowo odsetkowych nastąpiło na podstawie zaświadczeń banku oraz wynikało nadto z opinii biegłej sądowej E. P..
Sąd Okręgowy uznał powództwo o stwierdzenie nieważności umowy za uzasadnione.
Sąd Okręgowy podkreślił, że powodów należy uznać za konsumentów w świetle art.22 1 k.c., a zaciągnięty przez nich kredyt przeznaczony był na cele mieszkaniowe, nie był związany z działalnością gospodarczą.
Sąd Okręgowy uznał, że powodowie posiadają interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności umowy i uzasadnił swoje stanowisko w tym zakresie.
Sąd Okręgowy przypomniał, że powodowie domagali się stwierdzenia nieważności umowy podnosząc, że jest ona sprzeczna z art.353 ( 1) k.c. i art.58 § 2 k.c. Strona pozwana poprzez wprowadzeniu w umowie mechanizmu indeksacji kwoty udostępnionych środków zagwarantowała sobie uprawnienie do dowolnego kształtowania świadczeń powodów jako kredytobiorców, przerzuciła na nich w całości ryzyko kursowe, a nadto wprowadziła klauzule indeksujące świadczenia stron dwoma miernikami wartości określanymi dowolnie przez siebie. Dla określenia salda kredytu został zastosowany miernik kupna walut, a przy pobieraniu rat kapitałowo – odsetkowy kurs sprzedaży, co jest sprzeczne z art. 58 § 2 k.c. Należy zauważyć, że Sąd Okręgowy nie podzielił twierdzeń powodów, że zawarcie w umowie postanowień zastrzegających dla Banku nadmierną swobodę w określaniu kursów walut, a przez to także wysokości zadłużenia i spłacanych rat, skutkuje uznaniu jej za nieważną (art. 353 ( 1) w związku z art. 58 § 1 k.c. ). Istnienie w umowie takich postanowień nie jest bowiem równoznaczne ze stwierdzeniem, że umowa automatycznie dotknięta jest nieważnością. Z orzecznictwa Sądu Najwyższego (bazującego na orzecznictwie TSUE) wynika, iż bezskuteczność tego rodzaju postanowień może prowadzić do upadku umowy kredytu, jeżeli bez nich obowiązywanie umowy jest prawnie niemożliwe w świetle prawa krajowego, nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień tych nie potwierdził (por. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 i tam przywoływane orzecznictwo). W sprawie powodowie domagali się unieważnienia umowy, nie potwierdzili abuzywnych postanowień umownych w niej zawartych, a więc w sprawie mają zastosowanie art. 385 ( 1) –385 ( 3) dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, które stanowią szczególną regulację ograniczającą swobodę kształtowania treści umowy zawieranej z konsumentem.
To, że zawarta przez strony umowa nie była indywidualnie uzgadniana nie budzi wątpliwości Sądu Okręgowego. Z zeznań powodów wynika, że podczas spotkań z doradcą kredytowym przedstawiona im została jedynie informacja o kredycie, a umowa została zawarta na przygotowanym przez Bank wzorcu umowy. Na treść zawartych w niej uregulowań (poza wysokością kwoty kredytu, o który wnioskowali, okresem kredytowania) nie mieli wpływu. W orzecznictwie sądów i piśmiennictwie przyjmuje się, że dla ustalenia czy konkretne postanowienie umowne należy kwalifikować jako uzgodnione indywidualnie należy ustalić, czy konsument miał na treść danego postanowienia rzeczywisty wpływ (art. 385 1 § 3 k.c.), co zwykle nie będzie miało miejsca w przypadku postanowień umowy przyjętych z wzorca zaproponowanego przez przedsiębiorcę. Dla zrealizowania przesłanki rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umowy nie wystarczy wykazanie, że konsument dowiedział się o treści klauzuli w odpowiednim czasie, a strony prowadziły w tym przedmiocie negocjacje. Konieczne jest udowodnienie, że ostateczne brzmienie klauzuli zostało uzgodnione w wyniku rzeczywistych negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na jej treść.
Strona pozwana umowę z powodami zawarła na podstawie wzorca opracowanego i przedstawionego przez siebie. W tej sytuacji obowiązuje domniemanie, że zawarte w niej postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem (art. 385 1 § 3 k.c.). Domniemania tego strona pozwana nie obaliła. Dalej analizując przesłanki uznania danego postanowienia z abuzywne konieczne jest ustalenie, że zawarta z konsumentem umowa kształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy. Obie te przesłanki muszą wystąpić łącznie i ich ocenę dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie z czasu jej wykonywania (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, jak również art. 4 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L Nr 95 z 21 kwietnia 1993 r.) - w brzmieniu uwzględniającym sprostowanie do dyrektywy 93/13 z 13 października 2016 r.
Przy dokonywaniu oceny niedozwolonego charakteru określonego postanowienia umownego nie ma zatem znaczenia to, w jaki sposób umowa była wykonywana przez strony, gdyż istotne znaczenie ma wyłącznie to, czy bank miał możliwość wykorzystania abuzywnych postanowień na podstawie umowy zawartej z konsumentem.
W tym kontekście nie ma znaczenia podnoszona przez stronę pozwaną okoliczność, że to powodowie dokonali wyboru umowy indeksowanej do CHF, a nie innego kredytu (w tym w PLN) kierując się jej niskim oprocentowaniem i spodziewanymi korzyściami. Bazując na informacji przekazanej przez doradcę kredytowego uznali, że kredyt indeksowany do CHF jest dla nich korzystny, biorąc pod uwagę wysokość przewidywanych rat (określonych w dacie zawarcia umowy). Takie zachowanie jest jak najbardziej logiczne, gdyż każda rozsądnie działająca osoba pragnie uzyskać kredyt z jak najmniejszym obciążeniem finansowym.
Dla oceny abuzywności decydujące znaczenie ma to czy klauzula umowna została sformułowana w sposób rażący naruszający interesy konsumenta. Postanowienie umowne ma bowiem niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę, a dlatego, że daje mu możliwość działania w sposób rażąco naruszający interesy konsumenta. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego (np. wyroki z 27 lutego 2019r., II CSK 19/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, II CSK 483/18, II CSKP 314/22, III CZP 40/22) - wykładnia art. 385 1 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości. Zgodnie z nią postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa (tak w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję - na niekorzyść konsumenta - praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (por. wskazane w tym miejscu orzecznictwo).
W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej kurs, po którym następuje przeliczenie kwoty kredytu i kurs będący podłożem oznaczenia wysokości rat spłaty kredytu w relacji do waluty indeksacji, współkształtują rozmiar świadczenia kredytobiorcy. Spadek lub wzrost wysokości tego kursu może prowadzić do zmniejszenia lub – odpowiednio – zwiększenia świadczenia obciążającego kredytobiorcę. Określając wysokość kursu waluty indeksacji bank może zatem wpływać na rozmiar świadczenia drugiej strony umowy, która zobowiązana jest do jego spełnienia wprawdzie w złotych, ale według miernika waluty uzależnionego od decyzji kredytodawcy.
Mając na względzie te skutki,w judykaturze uznano, że określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu. W efekcie postanowienia takie traktowane są jako niedopuszczalne, jako kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (por. wskazane w tym miejscu orzecznictwo). Stanowisko to znajduje wsparcie w judykaturze TSUE – por. zwłaszcza wyrok z 18 listopada 2021 r., M.P. i B.P. przeciwko „A.” prowadzącemu działalność za pośrednictwem „A.” S.A., ECLI:EU:C:2021:934).
Zdaniem Sądu Okręgowego zawarte w § 9 ust.2 w zw. z art. 6 ust.1 i § 10 ust.3 umowy uregulowania, które upoważniały Bank na określenie zobowiązania powodów (przy wypłacie i spłacie rat kredytowych) według zasad arbitralnie ustalonych przez stronę pozwaną w sposób rażący naruszają interesy konsumenta. Zgodnie z ww. postanowieniami umowy do określenia świadczeń powodów pozwany Bank stosował różne kursy walut stosowanie do Tabel waluty i kursów walut obcych kształtowanych przez siebie. W dniu wypłaty kredytu wypłacane środki miały być przeliczone na CHF - według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia kredytu. Spłata rat wyrażonej w CHF następowała po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży waluty z ww. Tabeli obowiązującej w Banku w dniu spłaty. W ocenie Sądu Okręgowego abuzywność spornych postanowień umownych przejawia się po pierwsze w tym, że klauzule te nie odwoływały się do ustalanego w sposób obiektywny kursu CHF, do wskaźników obiektywnych ( a więc takich na kształtowanie, których strony umowy nie miały wpływu), lecz dawały stronie pozwanej możliwość kształtowania tego kursu w sposób dowolny, wedle swej woli. W oparciu o ww. postanowienia umowne pozwany Bank mógł jednostronnie i arbitralnie, a przy tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość zobowiązania kredytobiorcy, a tym samym mógł wpływać na wysokość świadczenia kredytobiorcy. Strona pozwana przyznała sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu kupna oraz sprzedaży CHF oraz wysokości tzw. spreadu przy pozbawieniu konsumenta wpływu na nie. Indeksacja rat udzielonego kredytu, w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez stronę pozwaną, nie doznawała żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń, na co słusznie wskazywali powodowie.
Podnoszony przez stronę pozwaną zarzut, że kurs CHF w tabelach kursowych Banku ustalany był w oparciu o rynkowe zasady, że nie był on dowolny, nie różniący się od kursu NBP, nie wpływa na zmianę tej oceny. Kredytobiorca nie znał bowiem zasad jego ustalania, nie miał wpływu na ich kształtowanie i nie zostały one precyzyjnej ustalone w umowie, nie miał możliwości zapoznania się z nim i ich akceptacji. Dodatkowo umowa kredytu zawarta została na 27 lat. Ciągły charakter umowy, zakładający, że przeliczenia spłat według kursu waluty indeksacji są dokonywane wielokrotnie na przestrzeni kilkudziesięciu lat, powoduje, że możliwość jednostronnego określenia rozmiaru świadczenia wystawia drugą stronę umowy na daleko idące ryzyko i jest znacznie bardziej obciążające dla kontrahenta. Możliwość jednostronnego ustalenia kursu stosowanego przy przeliczeniach salda i raty kredytu do waluty indeksacji pozwala również kształtować swobodnie wysokość marży kursowej ( spreadu), stanowiącej dodatkową, ukrytą wobec kredytobiorcy korzyść banku, a o tym powodowie nie zostali poinformowani w dacie zawierania umowy.
Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu strony pozwanej, że należycie spełniła ono obowiązek informacyjny, gdyż powodowie zapoznani zostali z ryzykiem walutowym i kursowym związanym z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty obcej, co znajduje odzwierciedlenie w § 1 ust. 1 umowy, gdzie powodowie złożyli oświadczenie, że są świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do PLN, w całym okresie kredytowania. Powyższe stoi całkowicie w sprzeczności z zeznaniami powodów, którzy wskazywali, iż kwestie związane z ryzykiem nie były z nimi wyczerpująco omawiane, nie przedstawiono im żadnych symulacji, a jedynie wyliczono wysokość raty. Powodów zapewniano, że ryzyko kursowe jest niewielkie, a proponowany produkt jest bezpieczny i odpowiedni dla ich potrzeb. Niewątpliwe powodowie musieli posiadać wiedzę wynikającą chociażby z doświadczenia życiowego, że kurs waluty może się wahać, co wpłynie na wysokość rat zaciąganego kredytu, ale spodziewali się wahań na poziomie jedynie kilkudziesięciu groszy. W tym miejscu Sąd Okręgowy podkreślił, że doradca kredytowy nie przedstawił powodom nieprawdziwej informacji, ale przedstawił jedynie ten aspekt produktu, który czynił go atrakcyjnym dla kredytobiorców. Od rozsądnie działającego konsumenta należy wymagać wiedzy wynikającej chociażby z doświadczenia życiowego, że kurs waluty obcej uzależniony jest od okoliczności makroekonomicznych, że szeregowy pracownik instytucji bankowej nie może wiążąco twierdzić, że kurs waluty nie ulegnie zmianie (bo po prostu nie ma na to wpływu). Nie oznacza to jednak, że powodowie jako konsumenci zostali należycie poinformowani o rzeczywistych skutkach zobowiązania jakie zaciągali, a przez to w sposób świadomy przyjęli na siebie to zobowiązanie.
Z orzecznictwa TSUE wynika, że dla udzielenia należytej informacji konsumentowi kluczowe znaczenie ma uświadomienie, iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do udźwignięcia przez konsumenta. Tymczasem pozwany Bank obciążył powodów nadmiernym ryzykiem deprecjacji PLN wobec CHF, a przez to zwiększeniem kosztu kredytu (tzw. klauzula ryzyka walutowego - por. co do tego pojęcia wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i tam przywoływane orzecznictwo krajowe i unijne) nie informując ich o tym w sposób należyty.
Rozróżnienie pomiędzy ryzykiem kursowym i walutowym jest istotne, ponieważ dotychczas Sąd Najwyższy skupiał uwagę przede wszystkim na abuzywności klauzul kursowych (por. jednak wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18), a jedynie pośrednio – w kontekście ich wpływu na możliwość utrzymania umowy – na kwestii ryzyka walutowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Kontroli abuzywności klauzul ryzyka walutowego wiele uwagi poświęcił natomiast TSUE, wiążąc to zwykle z kwestią nieudzielenia konsumentowi wystarczających informacji dotyczących zagrożeń związanych z ich zastosowaniem. W ocenie TSUE w odniesieniu do takich klauzul dla spełnienia wymagania transparentności nie wystarczy przekazywanie konsumentowi informacji nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że równość między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie stabilna przez cały okres obowiązywania tej umowy. Nie wystarczy też informacja pozwalająca konsumentowi na zrozumienie, że w zależności od zmian kursu wymiany zmiana proporcji pomiędzy walutą rozliczeniową a walutą spłaty może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Kredytobiorca-konsument bowiem musi zostać jasno poinformowany, iż podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (por. przywołane w tym miejscu orzecznictwo TSUE).
Okoliczność, że konsument oświadcza, iż jest w pełni świadomy potencjalnego ryzyka wynikającego z zawarcia wspomnianej umowy, nie ma sama w sobie znaczenia dla oceny, czy przedsiębiorca spełnił wspomniany wymóg przejrzystości, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne informację, spoczywa na przedsiębiorcy (por. przywołane w tym akapicie orzecznictwo TSUE)
Jak słusznie wskazał Sąd Najwyższy w sprawie II CSKP 464/22, którą argumentację Sąd Okręgowy podzielił, prawidłowa informacja udzielaną konsumentowi powinna przede wszystkim uświadamiać mu - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne do oszacowania w perspektywie długookresowej (w tym przypadku na przestrzeni 27 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Temu nie czyni zadość przekazanie informacji o stabilnym kursie waluty w odniesieniu do historycznych wahań waluty indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy kredytu. Taka informacja mogła usypiać czujność powodów wywołując wrażenie o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń, co jak wynika z ich zeznań miało miejsce, gdyż zostali przekonani, że kurs CHF wobec PLN jest stabilny i jeśli wzrośnie to tylko w nieznacznym rozmiarze. Jak wskazał Sąd Najwyższy istotnym jest również zwrócenie uwagi konsumentowi na powagę zagrożenie ryzyka walutowego w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu. Taka informacja powodom nie została przekazana.
W rezultacie należało przyjąć, że zakwestionowane przez powodów postanowienia umowne wprowadzające mechanizm indeksacji zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny. Niewątpliwie gdyby powodowie mieli obecną wiedzę o rzeczywistych i możliwych kosztach wynikających z umowy, to by jej nie zawarli.
Tym samym uznać należy, że łącząca strony umowa jest sprzeczna z dobrymi obyczajami. Strona pozwana bowiem przy należytym spełnieniu obowiązku informacyjnego, wyjaśnieniu możliwych i przewidywalnych skutków umowy nie mogłaby liczyć na przyjęcie przez powodów oferowanego im produktu.
Sąd Okręgowy odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. w sprawie III CZO 6/21 i wskazał, że stwierdzenie, że klauzula abuzywna nie wywołuje skutków od początku ( ab initio) i z mocy samego prawa ( ipso iure), co sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę z urzędu na podstawie poczynionych w postępowaniu ustaleń faktycznych, odpowiada cechom sankcji tzw. nieważności bezwzględnej. Konsument świadomy niedozwolonego charakteru postanowienia może sprzeciwić się odmowie jego zastosowania, udzielając świadomej zgody na to postanowienie, co może nastąpić zarówno przed sądem, po udzieleniu konsumentowi wyczerpującej informacji o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie niedozwolonego postanowienia, jak i pozasądowo, przez świadomą i wolną zgodę na odnowienie zobowiązania albo zmianę umowy (niedozwolonego postanowienia umownego).
Możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, nosi cechy tzw. sankcji bezskuteczności zawieszonej. Odnosząc ją do umowy - polega na tym, że dotknięta nią umowa (tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków (z mocy samego prawa, od początku, co sąd powinien uwzględnić z urzędu), w szczególności nie rodzi obowiązku spełnienia uzgodnionych świadczeń, lecz w odróżnieniu od umowy nieważnej, może skutki te następczo wywołać z mocą wsteczną w razie złożenia sanującego oświadczenia woli (jednej ze stron), a w razie odmowy jego złożenia albo upływu czasu na jego złożenie - staje się definitywnie bezskuteczna, czyli nieważna. Dalej Sąd Najwyższy wskazał, że brak związania konsumenta niedozwolonym postanowieniem umownym, z zastrzeżeniem - obwarowanym dodatkowymi warunkami co do stanu jego świadomości i swobody działania - możliwości następczego wyrażenia zgody na to postanowienie (jego potwierdzenia) i przywrócenia mu w ten sposób skuteczności z mocą wsteczną, odpowiada co do zasady tej charakterystyce. Do czasu podjęcia przez konsumenta definitywnej decyzji jego kontrahent (przedsiębiorca) pozostaje w niepewności, bez możliwości samodzielnego decydowania o skuteczności postanowienia. Zależność tego stanu od woli konsumenta oznacza, że chodzi tu o bezskuteczność zawieszoną na jego korzyść, co odpowiada formule, iż niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta (art. 385 1 § 1 k.c.).
Zastosowanie tej konstrukcji oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa kredytu nie może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej potwierdzenia ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna (nieważna) albo - jeżeli spełnione są przesłanki dopuszczalności jej utrzymania przez zastosowanie regulacji zastępczej - staje się skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc) w kształcie obejmującym ową regulację zastępczą.
Sąd Okręgowy podczas rozprawy w dniu 25 listopada 2022 r. pouczył powodów o możliwych niekorzystnych skutkach stwierdzenia nieważności umowy. Powodowie świadomi tych skutków stanowczo domagali się jej unieważnienia. Kierując się zatem świadomym stanowiskiem konsumentów, Sąd Okręgowy stwierdził nieważność umowy zawartej pomiędzy stronami jako naruszającej normy art. 385 1 k.c.
W następstwie ustalenia, że umowa jest nieważna, Sąd Okręgowy na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 k.c. przyjął, że świadczenia spełnione przez powodów były nienależne.
Sąd Okręgowy na podstawie ww. przepisów orzekł o roszczeniu powodów o zapłatę wyjaśniając w uzasadnieniu motywy rozstrzygnięcia.
O odsetkach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 481 k.c.
Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutów przedawnienia oraz zatrzymania przedstawiając uzasadnienie swojego stanowiska.
Sąd Okręgowy orzekł o kosztach procesu na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c.
Apelację wniosła strona pozwana zaskarżając wyrok w części uwzględniającej powództwo, w tym w zakresie w jakim Sąd Okręgowy ustalił nieważność umowy zawartej pomiędzy stronami zarzucając naruszenie:
I. przepisów postępowania, to jest:
1. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art.271 1 k.p.c. poprzez nieprawidłową ocenę zeznań świadka R. D. (1) i stwierdzenie, że nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia, podczas gdy dowód z zeznań świadka był istotny dla rozstrzygnięcia, ponieważ zeznania świadka potwierdziły m.in. rynkowy charakter kursów publikowanych w tabelach kursowych Banku i brak korzyści Banku w związku ze stosowaniem spreadu, brak dowolności strony pozwanej w ustalaniu Tabel Kursowych, które powstawały w oparciu o dane pochodzące z rynku międzybankowego z systemu R., co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do nieprawidłowych ustaleń faktycznych, które doprowadziły Sąd I instancji do przekonania o abuzywności spornych postanowień, a w oparciu o zarzut abuzywności Sąd Okręgowy stwierdził nieważność umowy i zasądził zwrot rzekomo nienależnych świadczeń na rzecz powodów, jak również doprowadziło Sąd Okręgowy do niezasadnego twierdzenia, że wysokość świadczeń powodów nie została określona w umowie;
2. art. 233 § 1 k.p.c, w zw. z art. 299 k.p.c., poprzez oparcie ustaleń faktycznych na zeznaniach powoda w zakresie, w jakim były one niewiarygodne i sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oraz były sprzeczne z zeznaniami świadka, oraz dokumentacją kredytową i innymi dokumentami, co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do nieprawidłowych ustaleń faktycznych opisanych poniżej, które doprowadziły Sąd I instancji przekonania o abuzywności spornych postanowień, a między innymi w oparciu o zarzut abuzywności, Sąd I instancji stwierdził bezpodstawne wzbogacenie po stronie pozwanej i zasądził zwrot rzekomo nienależnych świadczeń na rzecz powoda;
3. art. 227 k.p.c. w zw. z 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 327 1 § 1 k.p.c., poprzez błędną ocenę części dowodów z dokumentów i niepoczynienie na ich podstawie ustaleń faktycznych, co w szczególności dotyczy dokumentów wymienionych w tym miejscu apelacji. Naruszenie to miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ w oparciu o zarzut abuzywności Sąd Okręgowy stwierdził nieważność umowy i zasądził zwrot rzekomo nienależnych świadczeń;
4. art. 233 § 1 k.p.c. przez dokonanie sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego i obiektywnego rozważenia całości materiału dowodowego i wyciągnięcie na tej wadliwej podstawie bezpodstawnych i niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków leżących u podstaw wyroku, w szczególności przez:
a) bezpodstawne przyjęcie, że Bank miał możliwość dowolnego, arbitralnego ustalania poziomu publikowanych kursów walutowych podczas gdy:
- umowa zawiera odesłanie do Tabeli Kursów, publikowanej przez bank, która z definicji musi zawierać kursy na poziomie rynkowym. Stosunek prawny pomiędzy stronami (którego treść wyznacza nie tylko literalna treść umowy), na dzień jej zawarcia, przewidywał obowiązek ustalania kursów na poziomie rynkowym, a jego treść wykluczała dowolność ustalania kursów przez stronę pozwaną. Samo odesłanie do tabeli kursowej publikowanej przez bank, przedsiębiorcę działającego na rynku regulowanym, podlegającego (również w zakresie publikowania kursów walut nadzorowi KNF), eliminuje możliwość dowolnego ustalania kursów na potrzeby wykonania umowy. Strona pozwana podkreśla, że wykazana przez nią okoliczność braku dowolności co do publikowania kursów walut, stanowi dowód na rzecz tezy, że strona pozwana w świetle kwestionowanych postanowień umowy, odsyłających do publikowanej na podstawie określonych przepisów prawa, ustalonych zwyczajów oraz zasad kontrolowanych przez KNF, nie mogła ustalać świadczeń powoda w sposób dowolny, a umowa przewidywała mechanizm ustalenia wysokości świadczeń w przyszłości;
- kursy publikowane w Tabeli nie były ustalane w sposób dowolny - kursy publikowane w Tabeli ustalane były w oparciu o obiektywne, niezależne od Banku dane;
- kursy publikowane w Tabeli nie odbiegały od kursów CHF stosowanych przez inne banki komercyjne, prowadzące działalność konkurencyjną, działające na tożsamym rynku;
- metodologia ustalania kursu średniego przez NBP jest analogiczna do metodologii stosowanej przez Bank przy ustalaniu kursów CHF publikowanych w Tabeli;
- Bank każdorazowo musiał wyznaczać kurs CHF na podstawie niezależnych od Banku kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzania Tabeli, to jest o godz. 16.00 każdego dnia roboczego zaś tak ustalonego kursu, nawet w razie niekorzystnych wahań kursów na rynku, Bank nie mógł zmieniać przez cały następny dzień roboczy, co wynikało z materiału dowodowego przedstawionego do sprawy, w tym umowy i Regulaminu;
- na mocy Aneksu nr (...) strony w sposób jednoznaczny określiły zasady ustalania Tabeli, za pomocą prostego wzoru matematycznego - kurs ustalany jest na podstawie rynkowego kursu wymiany walut dostępnego w serwisie R.w momencie sporządzania TK (to jest o godz. 16:00), poprzez odjęcie od tego kursu spreadu 7% (przy tworzeniu kursu kupna) albo dodaniu do tego kursu spreadu w wysokości 6%;
- powód od momentu zawarcia umowy miał możliwość dokonywania spłaty kredytu bezpośrednio w CHF;
b) bezpodstawne przyjęcie, że Bank nie pouczył powoda w należyty sposób o związanych z umową ryzykach, podczas gdy:
- informacje o ryzyku kursowym były powodowi przekazywane dwutorowo:
- w formie pisemnej m.in. w § 1 ust. 1 umowy oraz w oświadczeniu kredytobiorcy o wyborze waluty obcej - dowód nr (...) załączony do odpowiedzi na pozew, w których powodowi zaprezentowano przykład wpływu wahań kursowych i zmiennej stopy procentowej na wysokość raty kredytu, informując go o wpływie wahań kursowych zarówno na wysokość salda zadłużenia, jak i rat kredytu;
- w formie rozmów z pracownikiem Banku, podczas których powodowi zaprezentowano symulacje poziomu rat kredytu oraz poziomu kursów z poprzednich lat, jak również udzielano mu informacji na temat Tabeli Kursów i spreadu - a były to informacje wyczerpujące;
- dokumentacja kredytowa zawiera oświadczenia powoda złożone po przedstawieniu stosownych materiałów i pouczeń, a sama treść tych oświadczeń wskazuje na ryzyka związane z umową, w szczególności ryzyko kursowe (por. oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej - dowód nr (...) załączony do odpowiedzi na pozew), a udzielanie szczegółowych pouczeń było obowiązkiem pracowników i przedstawicieli (pośredników) Banku;
- po otrzymaniu wyczerpujących informacji, w piśmie oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej, powód oświadczył: po zapoznaniu się z występującym ryzykiem kursowym oraz ryzykiem wynikającym ze zmiennej stopy procentowej wnoszę o udzielenie kredytu indeksowanego do waluty obcej;
- powodowi na konkretnych wartościach pokazano, jak na wysokość rat wpływać będą potencjalne wahania kursu waluty i poziomu stopy procentowej - pouczając go o tym, że kredyt indeksowany do kursu waluty obcej wiąże się z ryzykiem kursowym (por. oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej - dowód nr (...) załączony do odpowiedzi na pozew);
- świadomość zmienności kursów walut obcych oraz ich nieprzewidywalności jest uważana w polskim społeczeństwie za wiedzę powszechnie znaną, co znajduje potwierdzenie w ugruntowanej linii orzeczniczej;
- w dacie zawarcia umowy powód osiągał dochody w walucie obcej, co świadczy o jego ponadprzeciętnej świadomości ryzyk związanych z wahaniami kursów walut;
- osoby występujące po stronie powodowej były osobami dorosłymi w latach 90-tych, kiedy w okresie transformacji zmiany kursów walut podlegały znacznym wahaniom, co świadczy o posiadaniu przez powoda ponadprzeciętnej świadomości ryzyka kursowego;
- informacje udzielone powodowi były zgodne z treścią Rekomendacji S KNF, w szczególności Bank poinformował powoda o potencjalnym wzroście wysokości raty kredytu przy założeniu, że kapitał wzrósłby o 10,9% oraz przy założeniu wzrostu kursu CHF o wartość z 12 miesięcy poprzedzających symulację (zob. Oświadczenie kredytobiorcy o wyborze waluty obcej - dowód nr (...) załączony do odpowiedzi na pozew);
- w dacie zawarcia umowy nie obowiązywał żaden bezwzględnie obowiązujący przepis prawa, który nakładałby na Bank obowiązki informacyjne w tym zakresie;
c) bezpodstawne przyjęcie, że sporne klauzule nie podlegały indywidualnym negocjacjom, podczas gdy:
- powód, wypełniając wniosek kredytowy i wskazując kwotę kredytu, jednocześnie zawnioskował o kwotę w PLN oraz wpisał jako walutę kredytu CHF co oznacza, po pierwsze, że negocjowano z pewnością co najmniej te parametry kredytu, jak również, że to z warunków zawnioskowanych przez powoda (kwota w PLN - kredyt w CHF) wynikała konieczność wprowadzenia mechanizmu indeksacji (waloryzacji) do umowy;
- możliwe było zawarcie umowy bez spornych postanowień, powód miał zdolność kredytową dla zaciągnięcia zobowiązania w PLN (to jest bez klauzul indeksacyjnych) i zaproponowano mu taką umowę;
- strony indywidualnie uzgodniły treść Harmonogramu spłat, stanowiącego załącznik do umowy, w którym wskazana była wysokość kwoty kredytu i wartość rat wyrażona w walucie CHF - rzeczywisty wpływ powoda wyrażał się w szczególności w wyborze dnia uruchomienia kredytu, co było równoznaczne z wyborem kursu zastosowanego do przeliczeń (por. § 9 ust.3),
d) wyrywkowej ocenie dowodu z Aneksu nr (...) i nie nadaniu odpowiedniego znaczenia postanowieniom Aneksu nr (...), co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do błędnego wniosku, że zawarcie Aneksu umożliwiającego spłatę kredytu bezpośrednio w CHF nie ma znaczenia dla oceny spornych klauzul pod kątem ich abuzywności, gdyż wszelkie zdarzenia prawne, które wystąpiły po zawarciu umowy, w szczególności zmiany umowy w drodze aneksów, nie mają wpływu na możliwość uznania ich za niedozwolone klauzule umowne, podczas gdy na mocy Aneksu nr (...) powód mógł dokonywał spłaty bezpośrednio w CHF, tak więc powód skorzystał z możliwości wyeliminowania z umowy odwołania do kursu CHF ustalanego przez Bank i od daty zawarcia tego Aneksu sporne postanowienia dotyczące indeksacji rat spłaty kredytu po kursie CHF Banku nie miały już zastosowania do stosunku zobowiązaniowego. Od daty wejścia w życie Aneksu nr (...) powód spłacał kredyt w ogóle bez stosowania rzekomo abuzywnych klauzul, co z kolei miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do przekonania, że klauzule indeksacyjne kształtowały prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz naruszały jego interesy, i to jeszcze w sposób rażący, co z pewnością traci aktualność po dacie zawarcia Aneksu nr (...), a ponadto w efekcie powyższego doprowadziło Sąd I instancji do przekonania, że klauzule indeksacyjne stanowią niedozwolone postanowienia;
e) wyrywkowej ocenie dowodu z umowy oraz nienadaniu odpowiedniego znaczenia § 20 umowy i § 30 Regulaminu regulującemu możliwość przewalutowania kredytu, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do błędu w ustaleniach faktycznych polegającego na nieustaleniu w stanie faktycznym istotnego faktu, że powód mógł w każdym czasie przewalutować kredyt, tak więc już w dniu podpisania umowy powód dysponował istotnym narzędziem kontroli poziomu ryzyka kursowego oraz wysokości kursów ustalanych przez Bank, które umożliwia zakończenie ekspozycji na to ryzyko oraz ustalanie kursów przez Bank, co z kolei miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie ponieważ doprowadziło Sąd I instancji do przekonania, że klauzule indeksacyjne kształtowały prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz naruszały jego interesy w sposób rażący, a m.in. na tej podstawie Sąd I instancji stwierdził nieważność umowy;
f) bezpodstawne przyjęcie, że na powoda zostało przerzucone ryzyko kursowe, podczas gdy: 1) powód zabezpieczony był przed ryzykiem kursowym przy pomocy mechanizmów ekonomicznych - każdorazowy wzrost kursu CHF/PLN równoważony był bowiem jednoczesnym spadkiem stopy referencyjnej LIBOR, w oparciu o którą oprocentowany był kredyt powoda; 2) występujący w umowie mechanizm indeksacji premiował powoda, nieograniczone były bowiem jego potencjalne korzyści wynikające z hipotetycznego spadku kursu waluty indeksacji do złotego;
g) bezpodstawne przyjęcie, że spread stanowił zysk Banku, podczas gdy Bank z uwagi na sposób finansowania akcji kredytowej nie zarabiał na spreadzie, sam ponosił bowiem koszty spreadu na rynku międzybankowym na potrzeby sfinansowania kredytu powoda;
5. art. 316 § 1 k.p.c. poprzez niewzięcie pod uwagę stanu prawnego obowiązującego na dzień zamknięcia rozprawy, a co za tym idzie - niezastosowanie przepisu dyspozytywnego w postaci art. 358 § 2 k.c., podczas gdy:
- zastosowanie tego przepisu było obowiązkiem sądu i pozwoliłoby Sądowi I instancji zastosować art. 358 § 2 k.c. i utrzymać umowę w mocy oraz rozliczyć ją w oparciu o uczciwy dla obu stron kurs średni NBP;
- przy rozstrzyganiu o zgodności umowy z ustawą, wziąć należy pod uwagę treść art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego w brzmieniu z dnia zamknięcia rozprawy, a nie jedynie zawarcia umowy, jak to niezasadnie poczynił Sąd I instancji;
- przy rozstrzyganiu o zasadności zwrotu spłaconych przez powoda rat, można zastosować art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, (to jest z uwzględnieniem nowelizacji zmieniającej art. 358 § 2 k.c., która weszła w życie 24 stycznia 2009 r., przewidującej oparcie przeliczeń wartości świadczeń w oparciu o kurs średni NBP), co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ gdyby Sąd zastosował ww. przepis postępowania, nie ustaliłby nieważności umowy;
co miało wpływ na rozstrzygnięcie, ponieważ gdyby Sąd Okręgowy zastosował ww. przepis postępowania, nie stwierdziłby nieważności umowy i nie uwzględniłby roszczenia o zapłatę i o ustalenie;
II. przepisów prawa materialnego, a to:
1. art. 3S5 1 § 1 w zw. z § 3 k.c. przez błędną wykładnię art. 385 1 § 1 k.c. i niezastosowanie art. 385 1 § 3 k.c. i w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione, podczas gdy powód miał rzeczywisty wpływ na te postanowienia, w rozumieniu art. 385 1 § 3 k.c.;
2. art. 385 1 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że sporne postanowienia spełniają przesłanki abuzywności, w szczególności że są (1) niejednoznaczne (2) sprzeczne z dobrymi obyczajami i (3) rażąco naruszają interes konsumenta;
3. art. 385 1 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i stwierdzenie abuzywności spornych klauzul oraz konieczności uznania ich za niewiążące, podczas gdy sporne klauzule w kwestionowanym brzmieniu zostały już wyeliminowane ze stosunku prawnego pomiędzy stronami, zgodną wolą stron, poprzez podpisanie stosownego Aneksu do umowy;
4. art. 385 1 § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że z powodu wyeliminowania z treści umowy klauzul indeksacyjnych, umowa ta jest nieważna, podczas gdy nawet, gdyby stwierdzić bezskuteczność spornych klauzul, umowa powinna obowiązywać w pozostałym zakresie;
5. art. 385 1 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w sytuacji, gdy było to obiektywnie niekorzystne dla powoda;
6. art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c. poprzez jego niezastosowanie i ocenę oświadczeń woli złożonych przez strony umowy wyłącznie na podstawie literalnego brzmienia jej postanowień, bez wzięcia pod uwagę okoliczności, w których zostały złożone, zasad współżycia społecznego oraz ustalonych zwyczajów, jak również oparcie się na dosłownym brzmieniu umowy, bez uwzględnienia zgodnego zamiaru stron i celu umowy, a w konsekwencji nieprawidłowe ustalenie, że umowa przewidywała możliwość dowolnego ustalania kursów na potrzeby wyliczenia wysokości rat kredytowych przez Bank;
7. art. 69 ustawy - Prawo bankowe oraz art. 385 1 § 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. (wg stanu prawnego na dzień zamknięcia rozprawy) w zw. z art. 3 k.c. oraz w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG w zw. z art. 353 1 k.c. oraz w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. w zw. z art. 4 ustawy antyspreadowej poprzez ustalenie nieważności umowy, podczas gdy:
- sporny kredyt jest szczególnym rodzajem kredytu walutowego, to jest kredytem indeksowanym, w którym Bank faktycznie udostępnia kredytobiorcom ustaloną kwotę kredytu w CHF (a wypłaca równowartość tej kwoty w PLN wyłącznie na życzenie kredytobiorcy z uwagi na walutę kredytowanego celu), saldo kredytu określa się w CHF, podobnie jak wysokość rat i którego saldo i poszczególne raty spłaty są wyrażone w CHF i w tej walucie są spłacane, co jest istotą kredytu indeksowanego walutą obcą, czyli rodzaju kredytu powszechnie znanego i stosowanego w ten sam sposób od wielu lat w obrocie bankowym oraz wprost przewidzianym przepisami prawa (w tzw. ustawie antyspreadowej);
- sposób zastosowania przez Bank mechanizmu indeksacji polegający na stosowaniu w tym celu dwóch różnych kursów CHF był w pełni uzasadniony; stosowanie kursu kupna CHF do przeliczenia salda kredytu po jego uruchomieniu oraz kursu sprzedaży CHF do przeliczenia wartości poszczególnych rat spłaty kredytu uzasadnione jest faktem, że w przypadku obu tych czynności dochodzi do wymiany waluty (transakcji przewalutowania), odpowiednio odkupienia przez Bank CHF od powoda w momencie uruchomienia kredytu oraz sprzedaży CHF powodowi w momencie spłaty rat kredytu z rachunku bankowego powoda;
- nawet przy najbardziej niekorzystnej dla Banku interpretacji prawa i faktów istnieje możliwość zastąpienia spornych zapisów przepisami prawa dyspozytywnego, to jest odniesieniem świadczeń do kursu rynkowego (w ramach którego faktycznie umowa była zawarta i wykonywana), ewentualnie do kursu średniego NBP z dat płatności rat spłaty kredytu;
- Sąd Okręgowy powinien stosować prawo, a nie je tworzyć - tej fundamentalnej zasadzie przeczy dyskrecjonalne stwierdzenie przez Sąd Okręgowy nieważności umowy, tylko dlatego, że pełnomocnik powoda wiele lat później złożył określone oświadczenie co do swoich aktualnych potrzeb, ocen i możliwości finansowych co nastąpiło z pominięciem wykładni płynącej z zamiaru strony w 2008 r., jego woli w 2008 r., sensu umowy, sytuacji majątkowej powoda w 2008 r. i zakazu nadużywania praw podmiotowych i zasad współżycia społecznego;
- Sąd Okręgowy stosując sankcję nieważności naruszył zasadę proporcjonalności oraz zasadę utrzymania umowy w mocy, które są jednymi z podstawowych zasad prawa cywilnego;
- Sąd Okręgowy zaniechał kompleksowego rozważenia czy orzeczenie, którego podstawą jest uznanie umowy za nieważną w całości, nie narusza zasad współżycia społecznego, w szczególności zasady słuszności i pewności obrotu gospodarczego poprzez zaniechanie rozważenia skutków stwierdzenia nieważności umowy, a także konsekwencji, które unieważnienie tego typu umów może nieść dla pozostałych kredytobiorców (zarówno posiadających kredyty zlotowe, jak i walutowe) oraz innych klientów Banku (zwłaszcza posiadających depozyty), a w efekcie dla całej gospodarki w Polsce oraz płynności i stabilności systemu bankowego, co jest szeroko komentowane w orzecznictwie polskim i unijnym, a także w raportach publikowanych przez KNF. Orzeczenie Sądu I instancji uwzględnia jedynie interes powoda bez analizy skutków takiego rozstrzygnięcia dla ogółu społeczeństwa, należy bowiem mieć na względzie, że każdy kredyt ma swoje odzwierciedlenie w depozytach ustanowionych w bankach przez osoby trzecie;
8. art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna, podczas gdy okoliczności, w których złożone zostały oświadczenia woli stron, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje pozwalają na wykonanie umowy również po usunięciu z niej odwołań do Tabeli Kursów - zobowiązania powinny zostać przeliczone po aktualnym na dzień danej operacji finansowej, rynkowym kursie CHF/PLN;
9. art.56 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna, podczas gdy art. 56 k.c. stanowi właściwy przepis dyspozytywny, przewidując, że czynność prawna wywołuje skutki w niej wyrażony oraz wynikające z ustawy, z zasad współżycia społecznego i z ustalonych zwyczajów. Zatem zobowiązanie powinno zostać przeliczone po wynikającym z zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów, aktualnym na dzień przeliczenia, rynkowym kursie kupna CHF (takim jak konkretny kurs wskazany w tabeli na daną historyczną datę);
10. art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe (Dz.U.2011, nr 165, poz. 984, dalej jako ustawa antyspreadowa) poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że, po ewentualnym stwierdzeniu rzekomej abuzywności spornych klauzul, cała umowa jest nieważna;
11. art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i dokonanie błędnej wykładni oświadczeń woli stron. Okoliczności, w których złożone zostały oświadczenia (w tym wpisanie do umowy odwołań do tabeli,które następnie zostały uznane przez Sąd 1 instancji za abuzywne) - jeżeli Sąd odwoławczy nie przyjmie ww. interpretacji - nakazują tłumaczyć to postanowienie kierując się wolą stron wyrażoną w innych postanowieniach umowy, w szczególności opisanie salda kredytu kwotą wskazaną informacyjnie w § 1 ust. 1 umowy, to jest 131 278,61 CHF (powód godził się na taką wartość swojego zobowiązania, podpisując umowę);
12. z ostrożności procesowej, naruszenie art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, poprzez jego niezastosowanie przy rozstrzyganiu o skutkach rzekomej abuzywności spornych klauzul, podczas gdy możliwe jest zastosowanie na tej podstawie do przeliczeń kursu średniego NBP, po wyeliminowaniu z umowy odesłania do kursów publikowanych w Tabeli Kursów;
13. z ostrożności procesowej, naruszenie art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 160), niezastosowanie przy rozstrzyganiu o skutkach rzekomej abuzywności spornych klauzul, podczas gdy możliwe jest zastosowanie analogii do przepisów Prawa wekslowego i zastosowanie na tej podstawie do przeliczeń kursu średniego NBP, po wyeliminowaniu z umowy odesłania do kursów publikowanych w Tabeli Kursów;
14. z ostrożności procesowej, naruszenie art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 2027, dalej jako ustawa o NBP) poprzez jego niezastosowanie przy rozstrzyganiu o skutkach rzekomej abuzywności spornych klauzul, podczas gdy możliwe jest na tej podstawie zastosowanie kursu średniego NBP do przeliczeń opisanych w umowie, po wyeliminowaniu z umowy odesłania do kursów Tabeli;
15. art.189 k.p.c. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niezasadnym przyjęciu, że powód posiada interes prawny w ustaleniu nieważności umowy, podczas gdy, spór prawny pomiędzy stronami jednoznacznie rozstrzyga rozpoznanie roszczenia o zapłatę-co przesądza o braku interesu prawnego po stronie powodowej;
16. art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c. przez ich bezpodstawne zastosowanie, ewentualnie art. 409 k.c. przez jego niezastosowanie z przyczyn wskazanych w tym miejscu apelacji;
17. art. 118 k.c. w zw. z art. 120 k.c. poprzez ich wadliwą wykładnię i zastosowanie z przyczyn wskazanych w tym miejscu apelacji;
18. z daleko posuniętej ostrożności procesowej, naruszenie art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. z przyczyn wskazanych w tym miejscu apelacji;
19. z daleko posuniętej ostrożności procesowej, naruszenie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. poprzez ich niezastosowanie z przyczyn wskazanych w tym miejscu apelacji.
W rezultacie strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w zaskarżonym zakresie i oddalenie powództwa wobec Banku także w zaskarżonej części, ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zamieszczenie w wyroku zastrzeżenia uzależniającego zapłatę kwot zasądzonych na rzecz strony powodowej przez stronę pozwaną od jednoczesnego spełnienia własnego świadczenia zwrotnego przez powoda, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów procesu za obie instancje.
W toku postępowania apelacyjnego została ogłoszona upadłość pozwanego Banku, w rezultacie czego Sąd Apelacyjny w Krakowie zawiesił postępowanie, a następnie podjął je z udziałem syndyka w zakresie roszczenia o ustalenie.
Sąd Apelacyjny zważył:
Apelacja w części zaskarżającej punkt I wyroku Sądu Okręgowego jest bezzasadna.
Sąd Apelacyjny podziela dokonaną przez Sąd Okręgowy ocenę materiału dowodowego, znajdującą podstawę w dyrektywach oceny dowodów zawartych w art. 233 § 1 k.p.c., oraz ustalony stan faktyczny i przyjmuje je za własne.
Sąd Apelacyjny podziela też wnioski wyprowadzone przez Sąd Okręgowy na podstawie ustalonego stanu faktycznego w części w jakiej Sąd Okręgowy ustalił abuzywność postanowień umowy i w konsekwencji stwierdził nieważność umowy.
Niewątpliwie kwestią podstawową w sprawie jest ocena, czy w ogóle dopuszczalne było na obecnym etapie rozpoznanie apelacji w zakresie roszczenia o stwierdzenie nieważności umowy. Z całą pewnością jest to kwestia sporna i jak wynika z pism syndyka, sądy powszechne zajmują różne stanowiska.
Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym sprawę stoi na stanowisku, że sprawy o ustalenie nieważności umowy nie podlegają dyspozycji art.145 prawa upadłościowego.
O ile bowiem stosownie do art.145 ww. ustawy roszczenie o zapłatę mieści się w kategorii spraw o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, w rezultacie czego może być dochodzona tylko w sposób wskazany w ww. przepisie, o tyle roszczenie o ustalenie nieważności umowy kredytu nie może zostać zaliczone do ww. kategorii spraw. Ww. zróżnicowanie postrzegania ww. kategorii spraw jest widoczne przy próbie ustalenia sposobu ochrony prawnej jakiej udziela ustawodawca konsumentowi.
W przypadku roszczenia o zapłatę ochrona polega na tym, że konsument może zgłosić roszczenie do masy upadłości i zostanie ono ocenione w trybie przewidzianym przez przepisy ustawy. W razie odmowy uwzględnienia wierzytelności ocena zasadności roszczenia będzie kontynuowana w procesie z udziałem syndyka.
Natomiast w przypadku roszczenia o ustalenie nieważności zawieszenie postępowania sprawia, że konsumentowi nie przysługują żadne środki ochrony pozwalające mu na usunięcie niepewności prawnej. Konsument co najwyżej mógłby zaprzestać spłaty kredytu i oczekiwać na wytoczenie przez syndyka powództwa przeciwko niemu, tak aby sąd orzekający w sprawie z powództwa syndyka przeciwko niemu mógł przesłankowo ocenić jego (to jest konsumenta) argumentację o nieważności umowy kredytu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, poprzestanie na takiej formule ochrony konsumenta w razie ogłoszenia upadłości kredytodawcy byłoby daleko niewystarczające.
W żadnym wypadku przeciwko możliwości prowadzenia procesu w zakresie roszczenia o ustalenie nieważności umowy nie może świadczyć art.146 ust.3 ww. ustawy, bo wbrew stanowisku Syndyka skutkiem roszczenia o ustalenie nieważności nie będzie skierowanie egzekucji do majątku wchodzącego w skład masy upadłości.
Dodać również należy, że argumenty Syndyka przeciwko podjęciu postępowania w ww. zakresie są wzajemnie sprzeczne. Z jednej strony Syndyk twierdzi, że w razie wpisania wierzytelności konsumenta na listę wierzytelności, konsument nie będzie miał interesu prawnego w domaganiu się stwierdzenia nieważności umowy, a z drugiej strony, że umowa nie zawiera postanowień abuzywnych, a jeżeli one nawet występują to nie wiążą Syndyka. Przy takim założeniu, którego Sąd Apelacyjny nie podziela – w szczególności przy przyjęciu, że nawet jeżeli klauzule abuzywne występują w umowie to i tak nie wiążą Syndyka – to żadna wierzytelność konsumenta wywodzona z nieważności umowy wywołanej abuzywnością postanowień nie zostanie uwzględniona przez Syndyka, bowiem nawet jeżeli konsument pozytywnie dla siebie przejdzie wszystkie etapy badania charakteru umowy, to i tak na końcu badania zostanie stwierdzone, że ustalenie abuzywności klauzul nie wiąże Syndyka.
Sąd Apelacyjny ma świadomość konieczności indywidualnej oceny każdego stanu faktycznego, ale z drugiej strony, wiele stanów faktycznych jest zbliżonych – przynajmniej z punktu widzenia postanowień umowy kredytu. Tymczasem Sądowi Apelacyjnemu nie jest znana okoliczność, aby Syndyk uznawał wierzytelności konsumentów wywodzone z nieważności umowy wywołanej abuzywnością postanowień umowy.
Wreszcie, zauważyć należy, że argumentacja Syndyka opiera się na stanowisku, iż sprawa o ustalenie dotyczy majątku upadłego, bo w jego efekcie masa upadłości pozbawiona jest wpływów z tytułu spłaty rat kredytu. Umyka jednak Syndykowi, iż istota powództwa sprowadza się do oceny, czy pomiędzy konsumentem, a upadłym bankiem istnieje ważna umowa. Sądy orzekające muszą brać pod uwagę argument, iż w wyniku rozpoznania sprawy zostanie ustalona nieważność umowy kredytu, a to będzie oznaczało, że upadłemu bankowi nigdy nie przysługiwało roszczenie o spłatę poszczególnych rat.
Z ww. przyczyn Sąd Apelacyjny po zawieszeniu postępowania w sprawie, podjął postępowanie w zakresie roszczenia o stwierdzenie nieważności i wydał wyrok, który w efekcie jest wyrokiem częściowym.
Przechodząc do omówienia zarzutów apelacji wskazać należy, że bezzasadny jest zarzut naruszenia art.233 § 1 kpc czy to samoistnego, czy też powiązanego z zarzutem naruszenia innych przepisów, albowiem Sąd Okręgowy dokonał prawidłowej, to jest zgodnej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny materiału dowodowego.
I tak, jeżeli chodzi o pominięcie dowodu z zeznań świadka R. D. to Sąd Apelacyjny nie kwestionuje faktu, że strona pozwana ustalała kursy walut na podstawie wskaźników rynkowych, co miał potwierdzić świadek R. D., ale ww. okoliczność nie wpływa na ocenę zaskarżonego wyroku.
Dowolność w ustalaniu kursu waluty wcale nie oznacza, że bank (w tym wypadku strona pozwana) ustalała kurs walut w oderwaniu od wskaźników ekonomicznych. W kontekście powyższego istotne jest, że strona pozwana ustalała ww. kurs z pominięciem mechanizmów chroniących kredytobiorcę przed nieograniczonym wzrostem kursu waluty.
Co do twierdzenia, że strona pozwana stosowała określone procedury podczas udzielania kredytu to ww. okoliczność nie oznacza, że ww. procedury były wystarczające oraz że były one stosowane w przypadku kredytu udzielonego powodom.
Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c., poprzez oparcie ustaleń faktycznych na zeznaniach powodów.
Sąd Apelacyjny podziela ocenę ww. dowodu dokonaną przez Sąd Okręgowy. W szczególności należy zgodzić się ze stanowiskiem, że gdyby powodowie zostali prawidłowo pouczeni o skali ryzyka to nigdy nie zawarliby takiej umowy.
Nie można zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 243 2 k.p.c. w zw. z art. 235 2§ 1 i § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 327 1 § 1 ust. 1 k.p.c. poprzez brak szczegółowego odniesienia się w uzasadnieniu do szeregu dowodów załączonych do odpowiedzi na pozew. Przeprowadzona przez Sąd Okręgowy ocena materiału dowodowego jest wystarczająca dla rozstrzygnięcia roszczenia o ustalenie nieważności umowy.
Nie można się także zgodzić z zarzutem naruszenia art.233 kpc poprzez uznanie, że zawarcie kolejnych aneksów do umowy nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia. Należy powtórzyć za Sądem Okręgowym, że ocena zasadności roszczenia o ustalenie nieważności umowy winna być przeprowadzona z punktu widzenia daty zawarcia umowy, w rezultacie dalsze losy umowy, w tym fakt zawarcia kolejnych aneksów, nawet jeżeli wpływają na sposób wykonywania umowy, nie mają znaczenia dla oceny zasadności roszczenia o ustalenie nieważności umowy kredytu.
W szczególności nie można podzielić zarzutu bezpodstawnego przyjęcia, że na powodów zostało przerzucone ryzyko kursowe, podczas gdy byli oni zabezpieczeni przed ryzykiem kursowym przy pomocy mechanizmów ekonomicznych - każdorazowy wzrost kursu CHF/PLN równoważony był jednoczesnym spadkiem stopy referencyjnej LIBOR, w oparciu o którą oprocentowany był kredyt. Porównanie sytuacji stron umowy jednoznacznie uzasadnia przyjęcie wniosku o nieograniczonym ryzyku nałożonym na powodów, bo bank zawsze otrzymałby równowartość raty kredytu wyrażonej w CHF i to powodowie musieli wpłacić ww. równowartość, niezależnie od tego, ile wynosiła ta rata w PLN.
Istota prawidłowości ustaleń Sądu Okręgowego ujawnia się w sposób jednoznaczny na tle kolejnego twierdzenia strony pozwanej, a mianowicie, że mechanizm indeksacji premiował powodów nieograniczonymi potencjalnymi korzyściami wynikającymi z hipotetycznego spadku kursu waluty indeksacji do złotego.
Oceniając ten pogląd strony pozwanej i porównując ww. scenariusze w perspektywie kilkunastu lat jakie minęły od zawarcia umowy, jednoznacznie można stwierdzić, że scenariusz korzystny dla powodów (spadku CHF do PLN) był istotnie tylko hipotetyczny, a scenariusz niekorzystny dla nich (wzrost wartości CHF) okazał się być bardzo realny.
Nie można podzielić zarzutu naruszenia art.316 § 1 kpc poprzez niewzięcie pod uwagę stanu prawnego obowiązującego na dzień zamknięcia rozprawy. Jak wyżej wskazano, ocena skutków występowania postanowień abuzywnych w umowie powinna być przeprowadzona na dzień zawarcia umowy, w wyniku czego bezpodstawny był zarzut braku zastosowania art.358 § 2 kc w brzmieniu na dzień zamknięcia rozprawy (z uwzględnieniem nowelizacji zmieniającej art.358 § 2 k.c., która weszła w życie 24 stycznia 2009 r., przewidującej oparcie przeliczeń wartości świadczeń w oparciu o kurs średni NBP).
Nie można również przyjąć, że z okoliczność, iż powód uzyskiwał wówczas dochody w walucie obcej, prowadzi do wniosku, iż posiadał ponadprzeciętną wiedzę o ryzyku walutowym, czy też, że wskutek uzyskiwania dochodów w walucie obcej nie obejmuje go ochrona przed postanowieniami o charakterze abuzywnym.
Przechodząc do oceny zarzutów prawa materialnego, wskazać należy, że prawidłowo Sąd Okręgowy zastosował art. 385 1 § 1 w zw. z § 3 k.c. uznając, że sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione, że spełniają przesłanki abuzywności, to jest są (1) niejednoznaczne (2) sprzeczne z dobrymi obyczajami i (3) rażąco naruszają interes konsumenta, co prawidłowo doprowadziło Sąd Okręgowy do uznania ich za niewiążące, co z kolei prawidłowo doprowadziło Sąd Okręgowy do stwierdzenia nieważności umowy.
Nie można także uznać, że Sąd Okręgowy stwierdził nieważność umowy w warunkach niewystarczającej wiedzy powodów o skutkach stwierdzenia nieważności umowy.
Nie można się podzielić stanowiska, że w sprawie występują jakiekolwiek okoliczności uzasadniające przyjęcie,że zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje mogą uzasadnić wniosek, że powodowie zostali prawidłowo pouczeni o skutkach zawarcia umowy.
Nie można się także zgodzić z zarzutem naruszenia art. 69 ustawy - Prawo bankowe oraz art. 385 1 § 2 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. (według stanu prawnego na dzień zamknięcia rozprawy) w zw. z art. 3 k.c. oraz w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 353 1 k.c. oraz w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. w zw. z art. 4 ustawy antyspreadowej, art.56 kc.
Sąd Okręgowy ustalając nieważność umowy prawidłowo zastosował ww. przepisy.
W sprawie brak jest też podstaw do zastosowania art. 41 ustawy Prawo wekslowe, czy też art. 24 ust. 3 ustawy o NBP, a zatem niezastosowanie ww. przepisów nie świadczy o naruszeniu przez Sąd Okręgowy przepisów prawa materialnego.
Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. poprzez przyjęcie, że powodowie posiadają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy. Tzw. sprawy frankowe wpłynęły i w tym zakresie na postrzeganie i wykładnię wydawałoby się ugruntowanych dotychczas instytucji procesowych. Np. wystąpienie z roszczeniem zmierzającym do rozliczenia umowy, która zdaniem kredytobiorcy jest nieważna, oczywiście doprowadzi do rozliczenia umowy, ale wyrok w takiej sprawie nie rozwiąże skutków zawarcia nieważnej umowy w zakresie udzielonych zabezpieczeń – np. hipoteki ustanowionej na zabezpieczenie udzielonego kredytu, czy weksla wystawionego z tej samej przyczyny. W każdym razie orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych wedle którego konsumentom-kredytobiorcom przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu jest ugruntowany i dalsza analiza tej kwestii jest zbędna.
Niezależnie od indywidualnego odniesienia się do poszczególnych zarzutów apelacji podkreślić należy, że na gruncie K.p.c. obowiązuje system apelacji pełnej, co oznacza, że sąd odwoławczy zobligowany jest do merytorycznego rozpoznania sprawy w całym zaskarżonym zakresie. Skoro zatem sąd ten ponownie merytorycznie rozpoznaje sprawę to Sąd Apelacyjny raz jeszcze przedstawi argumentację odnośnie kwestii kluczowych dla rozstrzygnięcia.
Analizując kwestię naruszenia art.385 ( 1 )kc należy zauważyć, że przy wykładni art.385 ( 1) § 1 i 3 k.c., wprowadzonego do KC w celu implementacji dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U.UE.L1993.95.29) należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z dyrektywy i dotyczącego jej dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Na gruncie dyrektywy 93/13 bezpośrednim odpowiednikiem art.385 ( 1) k.c. jest jej art. 6 ust. 1, zgodnie z którym Państwa Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków. Stosownie do art.7 ust.1 dyrektywy zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów Państwa Członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami.
W myśl art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
Dodatkowo zauważyć należy, że w orzecznictwie TSUE i Sądu Najwyższego na gruncie art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 konsekwentnie przyjmuje się, że nieuczciwość wobec konsumenta określonych postanowień umownych powinna być przez sąd dostrzeżona z urzędu i z urzędu sąd powinien zastosować wobec tych postanowień sankcję braku związania nimi konsumenta. Nie jest zatem w tym zakresie wymagana inicjatywa konsumenta, (zob. wyroki TSUE z 27 czerwca 2000 r., C-40-244/98, Ocėano Grupo Editorial SA przeciwko Rocio Murcianó Quintero i in., z 26 października 2006 r., C-168/05, Elisa Maria Mostaza Claro przeciwko Centro Móvil Milenium SL, z 4 czerwca 2009 r., C-243/08, Pannon GSM Zrt. przeciwko Erzsėbet Sustiknė Györfii oraz uchwała Sadu Najwyższego z 15 września 2020 r., III CZP 87/19, OSNC 2021, Nr 2, poz. 11 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (zasada prawna) z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56).
Zgodnie z aktualnie obowiązującą w judykaturze wykładnią art.385 1 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że postanowienia umowy (regulaminu), które określają zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na PLN przy wypłacie kredytu i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 27 lutego 2019 r. II CSK 19/18, LEX nr 2626330, z 29 października 2019 r. V CSK 382/18, LEX nr 2771344). Wskazuje się, że klauzule takie mają charakter abuzywny, bowiem kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Przy czym sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym wypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku i konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Ponadto uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy-banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (tak Sąd Najwyższy w wyroku z 22 stycznia 2016 r. I CSK 1049/14, OSNC 2016/11/134). Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do jego arbitralnego działania. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, LEX nr 2618543, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344, z 30 września 2020 r. I CSK 556/18, LEX nr 3126114).
Zauważyć też należy, że postanowienie umowne należy traktować jako sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument przyjąłby takie postanowienie w drodze indywidualnych negocjacji. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). Przy czym przyjmuje się, że rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob.wyroki Sądu Najwyższego: z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, LEX nr 1927753, z 15 stycznia 2016r., I CSK 125/15, LEX nr 1968429).
Jak już wyżej wskazano Sąd Apelacyjny zgadza się ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (tak Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2), wobec czego oceny tej należy dokonywać w odniesieniu do momentu zawarcia umowy, z uwzględnieniem ogółu okoliczności, które mogły być znane przedsiębiorcy w owym momencie i mogły mieć wpływ na późniejsze jej wykonanie (tak TSUE w wyroku z 13 listopada 2017 r. w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 58). Powyższe prowadzi do wniosku, że dla oceny abuzywności konkretnego postanowienia umowy nie istotny jest sposób wykonania umowy, a w szczególności to, czy i w jaki sposób jedna ze stron korzystała z tego postanowienia. Wobec czego za irrelewantne należy uznać, czy w trakcie wykonywania umowy bank ustalał kurs zakupu i sprzedaży CHF w wysokości odbiegającej od kursu rynkowego czy też kursu NBP.
Dalej wskazać trzeba, że interpretując art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przyjmuje się, iż jednoznaczność postanowienia umownego oznacza nie tylko, aby dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by rzeczony konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy skutki ekonomiczne (tak wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C‑26/13, Kásler i Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 75). Jednoznaczności tej nie można sprowadzać tylko do kategorii językowej, ponieważ postanowienia jednoznaczne w tym sensie mogą nie pozwalać na określenie treści zobowiązań, a w szczególności rozmiaru przyszłego świadczenia konsumenta.
Odnosząc się do kwestii kwalifikacji klauzuli waloryzacyjnej z punktu widzenia oceny, czy jest to świadczenie główne, to obecnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący stał się pogląd, że postanowienia umowne przewidujące przewalutowanie określają główne świadczenia stron w rozumieniu art. 385 ( 1) § 1 zd. 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, LEX nr 2642144, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, LEX nr 2690299, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344). U źródeł tego stanowiska legło twierdzenie, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art.4 ust.2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę (por. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50). Za takie postanowienia uznawane są między innymi te (określane niekiedy jako klauzule ryzyka walutowego), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy - konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (tak wyrok TSUE z 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37). Podkreślić bowiem należy, że obowiązek zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu w oznaczonych terminach spłaty stanowi główne świadczenie kredytobiorców. Natomiast klauzula waloryzacyjna wpływa na wysokość tego świadczenia. Zatem skoro z klauzuli waloryzacyjnej wynika, w jakiej wysokości świadczenie główne ma być spełnione, to należy przyjąć, że w ten sposób określa ona to świadczenie główne w rozumieniu art. 385 ( 1)§ 1 k.c.
Dalej zauważyć należy, że w art. 385 1 § 1 k.c. przewidziano dwa wyłączenia dotyczące postanowień określających główny przedmiot umowy oraz odnoszące się do relacji ceny i wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług. W przypadku świadczeń głównych badanie adekwatności ceny lub wynagrodzenia do dostarczonych w zamian towarów lub usług jest wyłączone spod kontroli, o której stanowi art.385 1 § 1 kc, chyba że postanowienia te nie zostały sformułowane jednoznacznie.
W rezultacie Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że w okolicznościach sprawy zachodzą podstawy do stwierdzenia, że klauzule na podstawie których dochodziło do przeliczenia wypłaconej w PLN kwoty kredytu i spłacanej w PLN przy odniesieniu do CHF kwot według kursu z tabeli banku są klauzulami abuzywnymi. Mechanizm waloryzacyjny zastosowany w umowie kredytu łączącej strony miał bowiem formą dwustopniową. Zobowiązanie kredytobiorców zostało przeliczone z PLN na CHF po kursie kupna CHF z tabeli kursowej banku z dnia i godziny uruchomienia kredytu, świadczenie kredytobiorcy jest przeliczane z CHF na PLN po kursie sprzedaży CHF. Co istotne, do przeliczeń stosuje się dwa różne mierniki waloryzacji, czyli kurs kupna i kurs sprzedaży CHF. Natomiast spłata rat następuje w PLN po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej banku.
Jak już wyżej wskazano, bezzasadny jest także zarzut naruszenia art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r., o zmianie ustawy - prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 prawa bankowego i art. 75b prawa bankowego poprzez pominięcie skutków aneksu zawartego do umowy, umożliwiającego spłatę kredytu bezpośrednio w walucie CHF. Dla oceny charakteru umowy z punktu widzenia jej ewentualnej nieważności nie mają znaczenia okoliczności, które wystąpiły już po zawarciu ww. umowy, w tym także fakt zawarcia aneksu do umowy kredytu.
W rezultacie kluczowe znaczenie dla oceny dopuszczalności zastąpienia klauzuli abuzywnej inną ma nie tyle zgoda stron, czy uznanie, że unieważnienie umowy poważnie zagraża interesom konsumenta, lecz ocena czy bez tej klauzuli umowa może nadal istnieć. Należy przy tym zwrócić uwagę, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę umowę, a zatem również te postanowienia (określane niekiedy jako klauzule ryzyka walutowego), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu. W efekcie należy przyjąć, że klauzule waloryzacyjne określają główne świadczenie kredytobiorcy. Tym samym wyeliminowanie ryzyka kursowego i zastąpienie go kursem średnim NBP jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016/11/134). W konsekwencji przyjąć trzeba po wyeliminowaniu klauzul waloryzacyjnych utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością.
W efekcie uznać trzeba, że spełnione zostały warunki do uznania zawartej przez strony umowy kredytowej za nieważną.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art.385 kpc oddalił apelację od punktu I wyroku Sądu Okręgowego jako bezzasadną.
Podmiot udostępniający informację: Sąd Apelacyjny w Krakowie
Osoba, która wytworzyła informację: Paweł Czepiel
Data wytworzenia informacji: