I ACa 1350/21 - wyrok z uzasadnieniem Sąd Apelacyjny w Krakowie z 2023-06-28
Sygn. akt I ACa 1350/21
WYROK
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 28 czerwca 2023 r.
Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny
w składzie:
Przewodniczący SSA Anna Kowacz-Braun
Sędziowie SSA Adam Sęk (spr.)
SSA Kamil Grzesik
Protokolant Krzysztof Malinowski
po rozpoznaniu w dniu 28 czerwca 2023 r. w Krakowie na rozprawie
sprawy z powództwa T. M. i E. M. (1)
przeciwko (...) S.A. w W.
o zapłatę
na skutek apelacji pozwanego
od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 17 sierpnia 2021 r. sygn. akt I C 588/20
1. zmienia zaskarżony wyrok w pkt I w ten sposób, że nadaje mu treść:
„ I. zasądza od pozwanego (...) S.A. w W. na rzecz powodów T. M. i E. M. (1) łącznie kwotę 114.461,67zł (sto czternaście tysięcy czterysta sześćdziesiąt jeden złotych i sześćdziesiąt siedem groszy) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 28 kwietnia 2023 r. do 23 czerwca 2023 r., oddalając żądanie odsetek w pozostałej części, zastrzegając na rzecz pozwanego prawo zatrzymania zasądzonej kwoty do czasu zaoferowania przez powodów zwrotu otrzymanego kapitału lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot kapitału w wysokości 160.000,00 zł (sto sześćdziesiąt tysięcy złotych) uzyskanego na podstawie Umowy nr (...) o Kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF zawartej w dniu 15 lutego 2008 r. między powodami, a (...) Bank Spółką Akcyjną w W.;”;
2. oddala apelację w pozostałym zakresie;
3. zasądza od pozwanego na rzecz powodów łącznie 4.050,00 zł (cztery tysiące pięćdziesiąt złotych) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.
Sygn. akt I ACa 1350/21
UZASADNIENIE
wyroku z dnia 28 czerwca 2023 r.
Stanowisko powodów
Powodowie T. M. i E. M. (1) wytoczyli powództwo o ustalenie, że umowa nr (...), którą zawarli w dniu 15 lutego 2008 r ze stroną pozwaną (...) S.A. z siedzibą w W. jest nieważna oraz o zasądzenie kwoty 114.461,67 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 26 lutego 2020 r do dnia zapłaty, ewentualnie o ustalenie, że postanowienia umowy: § 1 ust. 3a, § 1 ust. 7a, § 7 ust. 1, § 11 ust. 5 są bezskuteczne.
Zgłoszone żądanie powodowie oparli na twierdzeniu, że zwarli z Bankiem umowę o kredyt na kwotę 160.000,00 zł. Umowa była aneksowana w dniach 19 listopada 2009 r. i 21 czerwca 2010 r. Umowa zawiera klauzule niedozwolone. Kwota kredytu w wysokości 72.336,00 CHF miała charakter informacyjny i nie stanowiła zobowiązania banku, ponieważ wyrażona w PLN mogła być inna w dacie uruchomienia kredytu. Kredyt był wypłacany w transzach. Na dzień 21 lutego 2008 r. wypłacono powodom 134.500,00 zł, a w dniu 14 maja 2009 r. 25.500,00 zł. Ponadto w § 11 ust. 5 umowy przyjęto, że raty kapitałowo–odsetkowe mają być spłacane w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg. kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej strony pozwanej obowiązującego na dzień spłaty z godz. 14:50. Z treści umowy, ani z regulaminu nie wynikały zasady ustalania przez stronę pozwaną kursu sprzedaży CHF, a zatem pozwany przyznał sobie prawo do jednostronnego, niczym nieograniczonego kształtowania wysokości kursu sprzedaży CHF zawartych w tabeli. Spłaty kredytu były pobierane z rachunku powodów w złotówkach. Wysokość każdej płatności na poczet spłaty kredytu była zawyżana. Uprawnienie strony pozwanej do jednostronnego dowolnego i wiążącego ustalania kursu waluty obcej powoduje nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków stron umowy. Powodowie ponosili nieograniczone, jednostronne ryzyko walutowe bez mechanizmów zabezpieczających w umowie. Umowa została zawarta z użyciem wzorca umownego, nie była z nimi indywidualnie uzgadniana, a zatem zgodnie z treścią art. 385 1 k.c. wskazane wyżej postanowienia ich nie wiążą. Umowa jest nieważna, gdyż nie zawiera kwoty kredytu. W wykonaniu umowy powodowie zapłacili stronie pozwanej 274.461,67 zł, a uzyskali 160.000,00 zł. Różnica to kwota dochodzona pozwem.
Stanowisko pozwanego
Strona pozwana (...) S.A. z siedzibą w W. wniosła o oddalenie powództwa w całości. Przyznała, że strony łączyła umowa o kredyt hipoteczny indeksowany do CHF, na podstawie której oddała powodom do dyspozycji wskazaną w niej kwotę. Zaprzeczyła aby:
a) powodowie wybrali kredyt w CHF z uwagi na rzekome podkreślanie korzyści zawarcia umowy kredytu w CHF,
b) powodowie nie mieli obiektywnej możliwości oceny ryzyka,
c) na etapie poprzedzającym zawarcie umowy nie wskazała powodom pełnej i prawidłowej informacji na temat mechanizmu i parametrów indeksacji kredytu w CHF,
d) powodowie nie mieli możliwości praktycznej weryfikacji wysokości kursów z Tabeli banku,
e) bank może rzekomo dowolnie regulować wysokość zobowiązań strony powodowej,
f) ukształtowanie praw i obowiązków powodów jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza ich interesy.
Strona pozwana podniosła również, że roszczenie powodów nie zostało udowodnione co do zasady, ani wysokości, a także wskazała, na istotę kredytu indeksowanego i walutowy charakter kredytu. Ponadto zaprzeczyła, aby były podstawy do stwierdzenia abuzywności postanowień umownych. Klauzula ryzyka walutowego sformułowana została w sposób jednoznaczny i zrozumiały, postanowienia umowy co do indeksacji były uzgodnione indywidualnie, powodowie zostali prawidłowo poinformowani o ryzyku kursowym, a odesłanie do bankowej tabeli kursów walut jest zgodne z dobrymi obyczajami i nie narusza interesu konsumenta. Odnośnie do skutków uznania klauzul za abuzywne, wskazała na wadliwość konstrukcji kredytu złotowego z oprocentowaniem zastrzeżonym dla kredytów walutowych wskazując na możliwość utrzymania stosunku prawnego przy przeliczeniu kursów według kursu średniego NBP. Ponadto strona pozwana wskazała na szczególnie niekorzystne skutki unieważnienia umowy dla konsumenta, a to w szczególności konieczność zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z kwoty kapitału oraz wskazała na dopuszczalność klauzuli zmiennego oprocentowania.
Wyrok Sądu I instancji
Wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2021 roku Sąd Okręgowy w Krakowie zasądził od strony pozwanej (...) S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów E. M. (1) i T. M. do ich niepodzielnej ręki kwotę 114.461,67 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 24 czerwca 2020 r do dnia zapłaty (pkt I), w pozostałej części powództwo oddalił (pkt II), ponadto zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów do ich niepodzielnej ręki kwotę 6.434 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt III).
Sąd Okręgowy ustalił, że:
- w dniu 15 lutego 2008 r powodowie zawarli ze stroną pozwaną umowę
nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF. Umowa była aneksowana w dniu 19 listopada 2009 r i 21 czerwca 2010 r.;
- w dniu 14 stycznia 2008 r. powodowie na druku strony pozwanej złożyli wniosek o udzielenie kredytu o nr (...), w którym wnieśli o udzielenie kredytu w kwocie 160.000 zł wyrażonej w walucie CHF, na budowę domu. Kredyt miał być spłacany w 240 ratach;
- wraz z wnioskiem powodowie złożyli oświadczenia, że w pierwszej kolejności był im proponowany kredyt w PLN, że mieli świadomość ryzyka związanego z kredytem denominowanym do waluty obcej oraz o kosztach obsługi kredytu w wypadku m.in. niekorzystnej zmiany kursu walutowego;
- w dniu 15 lutego 2008 r. strona powodowa wydała decyzję o przyznaniu powodom wnioskowanego kredytu;
- zgodnie § 1 umowy nr (...) o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych (...) waloryzowany kursem CHF bank udzielił powodom kredytu waloryzowanego udzielanego w kwocie 160.000,00 zł celem sfinansowania zakupu nieruchomości zabudowanej budynkiem jednorodzinnym. Kredyt został udzielony do dnia 10 marca 2008 r. z oprocentowaniem 3,76%. W okresie ubezpieczenia kredytu, oprocentowanie kredytu uległo podwyższeniu o 1,00 pp i wynosi 4,76 %. Po zakończeniu okresu ubezpieczenia obniżenie oprocentowania kredytu o 1,00 pp następuje od daty spłaty najbliższej raty. Zgodnie z treścią § 3 - zabezpieczenie kredytu stanowiła hipoteka kaucyjna do kwoty 240.000,00 zł. Powodom udzielono kredytu waloryzowanego kursem kupna waluty CHF według tabeli kursowej (...) Banku S.A. Kwota kredytu wyrażona w walucie CHF jest określona na podstawie kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej (...) Banku S.A. z dnia i godziny uruchomienia kredytu (§ 7). Kredyt oprocentowany jest według zmiennej stopy procentowej, która w dniu zawarcia Umowy ustalona jest w wysokości określonej w par. 1 ust. 8. Zmiana wysokości oprocentowania kredytu może nastąpić w przypadku zmiany stopy referencyjnej określonej dla danej waluty oraz zmiany parametrów finansowych rynku pieniężnego i kapitałowego w kraju (lub krajów zrzeszonych w Unii Europejskiej), którego waluta jest podstawą waloryzacji (ust.2) (§ 10). Raty kapitałowo – odsetkowe spłacane są w dniu określonym w § 1 ust. 6, z tym, ze pierwsza rata kapitałowo – odsetkowa płatna jest, po co najmniej 28 dniach od daty uruchomienia kredytu, nie później niż po 61 dniach od daty uruchomienia kredytu. Raty kapitałowo – odsetkowe płatne są w dniu określonym w § 1 ust. 6, z tym, że pierwsza rata kapitałowo – odsetkowa płatna jest, po co najmniej 28 dniach od daty uruchomienia kredytu. Raty kapitało – odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej (...) Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50. Jeżeli termin spłaty kredytu przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy lub sobotę, upływa on w najbliższym, następującym po nim dniu roboczym. Bank pobiera odsetki za okres od dnia powstania zadłużenia do dnia poprzedzającego spłatę kredytu. W przypadku wcześniejszej spłaty bank pobiera odsetki za okres wykorzystania kredytu do dnia poprzedzającego wcześniejszą spłatę kredytu (§ 11). Powodowie mieli dokonywać spłaty rat kapitału i odsetek od kredytu na ich rachunek kredytowy wskazany w § 6 ust. 1 prowadzony u strony pozwanej, poprzez wpłatę gotówki, lub przelew środków (§ 12);
- w § 26 umowy powodowej potwierdzili, że zapoznali się z regulaminem. W (...) Banku obowiązywał regulamin udzielania kredytów i pożyczek hipotecznych dla osób fizycznych w ramach (...) hipotecznych;
- powodowie chcieli zaciągnąć kredyt w złotówkach na budowę domu. Powodowie nie prowadzili działalności gospodarczej. Powód w 2008 r. był rencistą, a powódka pracowała. Z dwóch banków powodowie wybrali stronę pozwaną, ponieważ mieli tam założone dwa rachunki. Od strony pozwanej otrzymali jedynie propozycję zawarcia umowy waloryzowanej do CHF. Doradca zapewniał ich, że kredyt we frankach jest najkorzystniejszy i gwarantował, że nawet przy maksymalnej zmianie kursu tj. o 20%, to taki kredyt będzie korzystniejszy od złotówkowego. Podpisując umowę powodowie byli świadomi tego, że pieniądze zostaną im wypłacone w złotówkach i w takiej samej walucie mieli spłacać zobowiązanie;
- na podstawie umowy kredytu powodom wypłacono kwotę 160.000,00 zł. Powodowie spłacili łącznie 274.461,67 zł. Nie domagają się zwrotu składek ubezpieczeniowych na życie jakie ponieśli w wysokości 4.929,55 zł.
Ocena prawna Sądu I instancji
W takim stanie faktycznym Sąd Okręgowy przyjął, że powodowie spłacili już kredyt i nie mają interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c. W dacie spłaty kredytu ustał stan niepewności co do stosunku prawnego łączącego strony, a powodowie mogą żądać zapłaty, jak w pkt 2 pozwu. Dlatego Sąd orzekł, jak w pkt II wyroku oddalając w tej części powództwo.
Uzasadniając pkt I wyroku Sąd Okręgowy wskazał, że w jego ocenie pozwany Bank nie wykazał w trakcie postępowania, aby kwestionowane przez powodów postanowienia umowne zostały indywidualnie uzgodnione. W szczególności pozwany nie udowodnił, że indywidualnie uzgodnił z powodami zawarte w umowie klauzule przeliczeniowe, w tym kwestie posłużenia się do wypłaty transz kredytu niższym kursem kupna, a do spłaty kredytu przez powodów – wyższym kursem sprzedaży. W ocenie Sądu I instancji, powołane przez powodów postanowienia umowne, należało ponadto uznać za sprzeczne z dobrymi obyczajami, naruszające jednocześnie w sposób rażący interesy konsumenta. W umowie kredytu, którą zawarli w dniu 15 lutego 2008 r. nie zostały zawarte postanowienia, które w sposób precyzyjny wskazywałyby sposoby, jakie zastosowane zostaną w celu przeliczenia waluty zobowiązania, ustalenia wysokości oddanej powodom przez Bank kwoty czy też rat kredytu. Postanowienia umowy dawały Bankowi – stronie ekonomicznie silniejszej – uprawnienie do kształtowania według swojego uznania zakresu obowiązków konsumenta. Pozwany Bank w ten sposób formułując postanowienia umowy kredytu przyznał sobie uprawnienie do jednostronnego ustalania wysokości rat i salda kredytu, a w umowie nie wskazano żadnych ograniczeń z tym związanych. W efekcie, zdaniem Sądu I instancji istnieją podstawy do stwierdzenia, że klauzule – na podstawie których dochodziło do przeliczenia wypłaconej w złotówkach kwoty kredytu i spłacanej w złotówkach na CHF, według kursu z tabeli Banku oraz waloryzacji – są klauzulami abuzywnymi w rozumieniu art. 385 1 k.c. (§ 1 ust. 3a, § 1 ust. 7a, § 7 ust. 1, § 11 ust. 5). Brak określenia w sposób jednoznaczny i precyzyjny wysokości głównych świadczeń zarówno kredytodawcy jak i kredytobiorców przesądził o uznaniu przez Sąd, iż umowa kredytu została uznana przez Sąd za sprzeczną z art. 353 1 k.c. oraz art. 69 prawa bankowego. W umowie o kredyt hipoteczny nie określono bowiem w sposób precyzyjny środków pieniężnych, które strona pozwana zobowiązała się oddać do dyspozycji powoda, a także, co jest konsekwencją wcześniejszego, wysokości rat, w których kredyt miał być spłacony. W sytuacji bowiem, gdy świadczenie nie jest przez strony określone, zobowiązanie nie powstaje. W realiach niniejszej sprawy, prowadziło to do nieważności całej umowy w oparciu o art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 69 prawa bankowego, albowiem zdaniem Sądu Okręgowego w chwili zawarcia umowy nie istniały w polskim systemie prawnym przepisy dyspozytywne umożliwiające zastąpienie eliminowanych klauzul przeliczeniowych. W przedmiotowej sprawie powodowie, w związku z zawartą umową otrzymali kwotę 160.000,00 zł., a spłacili kwotę 274.461,67 zł. Powodowie kredyt spłacili i w ocenie Sądu I instancji słusznie, wbrew teorii dwóch kondykcji, sami ograniczyli się w żądaniu zapłaty i nie żądali zapłaty kwoty 274.461,67zł, lecz jedynie różnicy. Według Sądu Okręgowego skoro indeksacja nie wiąże, to strona pozwana wykorzystując ten mechanizm pobrała od powodów część rat kredytowych bez podstawy prawnej. W niniejszej sprawie pobranie przez stronę pozwaną części środków pochodzących z rat kredytowych spłacanych przez powodów ponad wysokość wypłaconego kredytu nastąpiło bez właściwej podstawy prawnej, zatem strona pozwana stała się bezpodstawnie wzbogacona kosztem powodów w wysokości wskazanej w żądaniu zapłaty. Z przytoczonych względów Sąd orzekł, jak w pkt I wyroku. Sąd uznał, że wezwanie do zapłaty z dnia 11 lutego 2020 r. nie zawiera kwoty. Powodowie żądali zapłaty odsetek od dnia wniesienia pozwu. Zdaniem Sądu Okręgowego strona pozwana jest w opóźnieniu w zapłacie od następnego dnia po doręczeniu odpisu pozwu i dlatego Sąd I instancji orzekł, jak w pkt I wyroku na mocy art. 481 § 1 i 2 k.c. Co do żądania zapłaty odsetek od dnia 26 lutego 2020 r Sąd Okręgowy orzekł w pkt II wyroku. Poza poboczną kwestią odsetek powodowie wygrali sprawę w całości. Sąd I instancji ustalił nieważność umowy tyle, że przesłankowo - bez orzeczenia o tym w wyroku. Jako podstawę orzeczenia o kosztach procesu Sąd Okręgowy wskazał art. 98 § 1 i 3 k.p.c.
Apelacja pozwanego.
Od wyroku Sądu Okręgowego apelację złożyła strona pozwana i zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie pkt I i III wyroku, zarzucając mu:
1. naruszenie przepisów procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.
1.1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 243 2 k.p.c. poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego oraz dokonanie sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego i obiektywnego rozważenia całości materiału dowodowego i wyciągnięcie na tej wadliwej podstawie bezpodstawnych i niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków leżących u podstaw wyroku, w szczególności poprzez:
1.1.1. bezpodstawne przyjęcie, że kredyty indeksowane kursem waluty obcej są kredytami w walucie polskiej, pomimo że z prawnego punktu widzenia kredyt może być albo wyrażony w złotych polskich albo w walucie obcej w stosunku do polskiego złotego, co przekładając na język potoczny oznacza, że kredyt może być albo złotowy albo walutowy, a w konsekwencji - kredyt indeksowany kursem waluty obcej jest kredytem walutowym;
1.1.2. bezpodstawne przyjęcie, że sporne postanowienia umowne nie były indywidualnie negocjowane z powodami, którzy jednocześnie nie mieli zdolności do zaciągnięcia kredytu w złotówkach, pomimo że zacytowane twierdzenia są prima facie niezgodne z treścią dokumentów przedłożonych przez strony, a więc poprzez pominięcie chociażby takich faktów jak te, że:
(i) powodom - jak każdemu kredytobiorcy - sprawdzono tzw. zdolność kredytową do zaciągnięcia kredytu złotowego, którą także wykazywali, możliwe było zatem zawarcie umowy kredytu złotowego bez spornych postanowień,
(ii) powodowie we wniosku kredytowym zaznaczyli walutę CHF, a także zaproponowali 10-ty dzień każdego miesiąca jako dzień przeliczenia wysokości raty z CHF na PLN, a ta propozycja została uwzględniona w § 1 ust. 6 umowy (vide: wniosek kredytowy - załącznik nr 3 do odpowiedzi na pozew, umowa - załącznik do pozwu),
(iii) strony indywidualnie uzgodniły treść Harmonogramu spłat, stanowiącego załącznik do umowy, w którym wskazana była wysokość kwoty kredytu wyrażona w walucie CHF - rzeczywisty wpływ powodów wyrażał się w szczególności w wyborze dnia uruchomienia kredytu,
(iv) Mogły się też odbyć negocjacje. Ogólnie przyjętą praktyką było to, że klienci składali aplikacje do 3 różnych banków. Byliśmy skłonni do negocjacji (...) Negocjacje dotyczyły prowizji oraz marży czy też oprocentowania, które klient miał wyliczone. Te parametry stanowiły w 90% o udziale tej kategorii negocjacji. Były jeszcze negocjacje prawnych postanowień. Wzorzec umowy oferowany przez bank mógł być negocjowany w wymiarze finansowym. Było trochę odstępstw w udzielaniu kredytów. Każde odstępstwo wymagało akceptacji osób uprawnionych [załącznik do pisma z dnia 31 maja 2021 r.],
(v) powodowie skutecznie wynegocjowali obniżenie marży (załącznik nr 4 do odpowiedzi na pozew);
1.1.3. bezpodstawne przyjęcie, że powodom nie udzielono niezbędnych informacji dotyczących sposobu funkcjonowania kredytu waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego i potencjalnego ryzyka wiążącego się z takim produktem, podczas gdy powyższe nie wynika w żaden sposób z przeanalizowanego przez Sąd materiału dowodowego, a co więcej - nie było możliwości dokonania takich ustaleń, albowiem z dokumentów przedstawionych do akt sprawy, w szczególności w postaci umowy [załącznik do pozwu] oraz oświadczeń dla kredytów i pożyczek [załącznik nr 3 do odpowiedzi na pozew], niezbicie wynikają okoliczności przeciwne, a mianowicie że powodowie zostali w należyty sposób poinformowani, że niekorzystna zmiana kursu waluty oraz niekorzystna zmiana stopy procentowej spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia, które to informacje zostały im przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu;
1.1.4. bezpodstawne przyjęcie, że powodowie nie mieli świadomości w przedmiocie istnienia rzeczywistego ryzyka kursowego, podczas gdy: (i) ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby złożone przed podpisaniem umowy oraz w umowie oświadczenia były podpisywane pod presją czasu, tak że powodowie nie mieli możliwości zrozumienia jego treści,
(ii) niepodpisanie oświadczeń (a w konsekwencji - brak akceptacji warunków umowy) wyrażało przede wszystkim brak akceptacji ryzyka walutowego, immanentnie związanego z zaciąganym kredytem waloryzowanym, a brak tej akceptacji uniemożliwiał zaciągnięcie kredytu,
(iii) z oświadczeń tych niezawodnie wynika, że powodowie zostali w należyty sposób poinformowani, że niekorzystna zmiana kursu waluty oraz niekorzystna zmiana stopy procentowej spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia, które to informacje zostały im przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu (oświadczenia dla kredytów i pożyczek - załącznik nr 3 do odpowiedzi na pozew, umowa - załącznik do pozwu);
1.1.5. bezpodstawne przyjęcie, że umowa rażąco narusza interesy powodów ze względu na rzekomą arbitralność Banku przy ustalaniu kursów CHF w tabeli kursowej, podczas gdy:
(i) powodowie w toku przesłuchania jednoznacznie łączyli naruszenie swoich interesów z nagłym wzrostem kursu waluty CHF (Nie pamiętam kiedy, ale frank poszedł do góry i miało ro bardzo duży wpływ na raty - protokół rozprawy z dnia 27 lipca 2021 r., [00:14:28-00:21:46]), a nie z konstrukcją tabel kursowych stosowanych przez pozwaną, odnośnie treści i sposobu ustalania których w ogóle nie był zainteresowany (Doradca próbował nam tłumaczyć zapisy w umowie (...) - protokół rozprawy z dnia 27 lipca 2021 r., [00:14:28- 00:21:46]),
(ii) na wysokość kursów w banku mają wpływ kursy rynkowe, a mianowicie bank ustala tablice kursowe i zaciąga pary walutowe z systemu R. albo B., potem ją koryguje i publikuje te tablice w systemach banku. Pracownik nie ma wpływu na kurs waluty [vide: do pisma z dnia 31 maja 2021 r.];
1.1.6. bezkrytyczne przyznanie przymiotu wiarygodności zeznaniom powoda, w szczególności w zakresie braku możliwości negocjowania poszczególnych postanowień zawieranej umowy oraz braku przedstawienia rzetelnych informacji o istocie zawieranej umowy, w tym o istniejącym ryzyku kursowym, pomimo tego, że kredytobiorcy byli zainteresowani pozytywnym dla siebie rozstrzygnięciem sprawy, a zacytowane twierdzenia są prima facie:
(i) niezgodne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w szczególności w postaci transkrypcji zeznań świadka H. P. (załącznik do pisma z dnia 31 maja 2021 r.), zgodnie z treścią której: Pracownicy mieli obowiązek przedstawić ofertę w PLN, następnie w walucie, która była dostępna (...) Naszą ambicją było to, aby kredyt w PLN był dominujący (...) Zdolność kredytowa klientów była oceniana na kilka sposobów. Klienci mieli maksymalną wyższą zdolność kredytową w PLN oraz oświadczeń dla kredytów i pożyczek (załącznik nr (...) w odpowiedzi na pozew) - podczas gdy powód zeznał: My nie dostaliśmy innej oferty, tylko we frankach (vide: protokół rozprawy z dnia 27 lipca2021 r., [00:14:28- 00:21:46]),
(ii) niezgodne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, w szczególności w postaci umowy [vide: załącznik do pozwu] oraz oświadczeń dla kredytów i pożyczek (vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew), z której niezawodnie wynika, że powodowie zostali w należyty sposób poinformowani, że niekorzystna zmiana kursu waluty oraz niekorzystna zmiana stopy procentowej spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia, które to informacje zostały mu przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu;
1.1.7. zbagatelizowanie istotnego i niekwestionowanego dowodu w postaci umowy [vide: załącznik do pozwu] oraz oświadczeń dla kredytów i pożyczek (załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew), z którego niezawodnie wynika, że:
(i) powodowie zostali w należyty sposób poinformowani, że niekorzystna zmiana kursu waluty oraz niekorzystna zmiana stopy procentowej spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu oraz wzrost całego zadłużenia, które to informacje zostały im przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu,
(ii) ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby złożone oświadczenia były podpisywane pod presją czasu, tak że powodowie nie miał możliwości zrozumienia ich treści,
(iii) niepodpisanie oświadczenia wyrażało przede wszystkim brak akceptacji ryzyka walutowego, immanentnie związanego z zaciąganym kredytem waloryzowanym, a brak tej akceptacji uniemożliwiał zaciągnięcie kredytu;
1.1.8. pominięcie istotnych i niekwestionowanych dowodów w postaci ekspertyzy Tabela kursowa (...) - metodyka oraz analiza porównawcza [vide: załącznik nr 6 do odpowiedzi na pozew], transkrypcji zeznań świadka H. P. [vide: załącznik do pisma z dnia 31 maja 2021 r.] oraz pisma okólnego z 1 kwietnia 2009 r. [vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew], z których bezwzględnie wynika, że Bank nie ma możliwości arbitralnego czy jednostronnego ustalania kursów, a zasady wyznaczania kursu stosowne przez Bank odpowiadają utrwalonej i powszechnej praktyce bankowej (co jest twierdzeniem aktualnym obecnie, jak i wedle stanu na dzień zawarcia umowy), która to praktyka znalazła odzwierciedlenie w Regulaminie, w treści którego sprecyzowane zostały czynniki, które uwzględniane są przez Bank przy wyznaczaniu kursów walut obcych;
1.1.9. pominięcie istotnych i niekwestionowanych dowodów w postaci ekspertyzy Tabela kursowa (...) - metodyka oraz analiza porównawcza [vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew] oraz transkrypcji zeznań świadka H. P. [vide: załącznik do pisma z dnia 31 maja 2021 r.], z których jednoznacznie wynika, że nie zaistniała przesłanka braku zgodności z dobrymi obyczajami (ponieważ Bank nie mógł ustalać kursów dowolnie, a przyjęcie kursu kupna/sprzedaży wynikało ze sposobu finansowania kredytu powoda), a także, że nie została spełniona przesłanka rażącego naruszenia interesu konsumenta (ponieważ Bank zawsze publikował rynkowy kurs, a powód poniósł mniejsze koszty rat kredytu w związku z wprowadzeniem do umowy spornych klauzul w porównaniu do umowy kredytu bez tych postanowień);
1.1.10. pominięcie istotnych i niekwestionowanych dowodów w postaci pliku Tabela z informacją o kursach CHF z tabel (...) od marca 2000 r. [vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew] oraz transkrypcji zeznań świadka H. P. [vide: załącznik do pisma z dnia 31 maja 2021 r.], z których to dowodów bezwzględnie wynika, że Bank nie mógł ustalać i nie ustalał kursów walut w sposób dowolny, albowiem Na wysokość kursów w banku mają wpływ kursy rynkowe, a mianowicie bank ustala tablice kursowe i zaciąga pary walutowe z systemu R. albo B., potem ją koryguje i publikuje te tablice w systemach banku. Pracownik nie ma wpływu na kurs waluty;
1.1.11. pominięcie istotnego i niekwestionowanego dowodu w postaci opracowania UOKiK pt. Raport dotyczący spreadów [vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew], który dowodzi, że poprzez wprowadzenie spornych klauzul interes powoda nie został w ogóle naruszony, a z całą pewnością nie został „uszkodzony” w sposób rażący, czego probierzem jest okoliczność, że kredytobiorcy posiadający umowy bez kwestionowanych klauzul statystycznie mają większe problemy ze spłatą kredytu, a Bank rzeczywiście pozyskał franki szwajcarskie na poczet finansowania kredytu powoda (treść umowy była zgodna z dobrymi obyczajami, w szczególności w zakresie przyjęcia przez pozwaną ryzyka kursowego oraz kosztów spreadu);
1.1.12. pominięcie istotnych i niekwestionowanych dowodów w postaci plików: Tabela z informacją o kursach CHF z tabel(...) od marca 2000 r. oraz Tabele kursów kupna i sprzedaży NBP za okres 2005-2020 r. [vide: załącznik nr (...) do odpowiedzi na pozew], a w konsekwencji - brak nadania okolicznościom z nich wynikającym należytej wagi, a z których to materiałów bezwzględnie wynika, że Bank nie mógł ustalać i nie ustalał kursów walut w sposób dowolny, a kursy stosowane przez pozwanego nie tylko pozostają w ścisłej korelacji do kursów ustalanych przez Narodowy Bank Polski, ale przede wszystkim nie odbiegają w istotny sposób od innych kursów dostępnych na rynku, co w konsekwencji przekłada się na brak możliwości przyjęcia, że umowa w tym zakresie rażąco narusza interesy kredytobiorców;
1.2 naruszenie art. 327 1 § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do przyczyn, które legły u podstaw uznania, że postanowienia umowy zawierające odesłanie do tabel kursowych Banku w rażący sposób naruszają interesy powodów, przez co nie jest wiadome, z jakich przyczyn Sąd I instancji uznał, że na gruncie niniejszej sprawy ziściła się owa przesłanka warunkująca możliwość uznania danego postanowienia umownego za abuzywne, co ma kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości wyroku, jeśli się weźmie pod uwagę, że przesłanki umożliwiające stwierdzenie abuzywności danego postanowienia (czytaj: naruszenie dobrych obyczajów oraz rażące naruszenie interesów konsumentów) muszą zostać spełnione kumulatywnie, a pomiędzy nimi nie zachodzi tożsamość pojęciowa; brak odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do szeregu dowodów, okoliczności i argumentów - w szczególności wymienionych powyżej - bez podania jakichkolwiek przyczyn takiego stanu rzeczy, co ma kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości wyroku, jeśli się weźmie pod uwagę, że wspomniane dowody, okoliczności i argumenty dotykały kwestii istotnych z punktu widzenia przedmiotu sprawy;
1.3 naruszenie art. 235 2 § 2 k.p.c. w zw. z art. 278 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie, bez wydania postanowienia, wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew jako nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, podczas gdy przeprowadzenie przedmiotowych dowodów miało służyć wykazaniu faktów istotnych dla wyniku niniejszej sprawy, zwłaszcza że wyliczenie hipotetycznej nadpłaty przy zastosowaniu kursów średnich publikowanych przez Narodowy Bank Polski jawi się jako uzasadnione z uwagi na czynione wywody w dalszej części apelacji, wyliczenie wartości wynagrodzenia za korzystanie przez Powoda z udostępnionego mu przez Bank kapitału pozwoliłoby na właściwą, indywidualnie ukierunkowaną ocenę szkodliwości skutków upadku umowy, będącej przedmiotem sporu w niniejszej sprawie;
1.4 naruszenie art. 212 k.p.c. w zw. art. 3 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji brak wskazania powodom w sposób obiektywny i wyczerpujący konsekwencji prawnych, jakie może pociągać za sobą usunięcie z umowy kwestionowanych przez powodów klauzul waloryzacyjnych, zwłaszcza w kontekście ewentualnych roszczeń pozwanego, które mogą narazić powodów na niekorzystne dla nich konsekwencje, co uniemożliwiło powodom udzielenie wolnej i świadomej zgody na unieważnienie umowy;
1.5 naruszenie art. 316 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji nie wzięcie pod rozwagę, przy orzekaniu o skutkach rzekomej abuzywności, treści art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu z dnia orzekania, podczas gdy przy rozstrzyganiu o możliwości zapełnienia ewentualnej luki powstałej po stwierdzeniu rzekomej abuzywności, można zastosować art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu aktualnym na dzień orzekania w przedmiocie rzekomej abuzywności do wszystkich rat;
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
2.1. naruszenie art. 353 1 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. (aczkolwiek nie zostało to explicite wyrażone w treści uzasadnienia skarżonego wyroku) poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że postanowienia umowne dawały Bankowi uprawnienie do kształtowania według swojej woli zakresu obowiązków powodów, podczas gdy klauzula waloryzacyjna nie pomija, nie modyfikuje, czy też nie zniekształca więzi prawnej wynikającej z umowy kredytu, a wysokość zobowiązania kredytobiorców wynika wprost z umowy;
2.2. naruszenie art. 58 § 1 in fine k.c. oraz art. 58 § 3 k.c. poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, że nie istnieje przepis ustawy mogący wejść w miejsce rzekomo nieważnych postanowień umowy, podczas gdy takim „odpowiednim" przepisem ustawy jest art. 358 § 2 k.c., a następnie bezpodstawne przyjęcie, że cała umowa upada, podczas gdy rzekomą nieważnością dotknięta jest tylko część czynności prawnej, wobec czego umowa - co do pozostałych części - winna pozostać w mocy;
2.3. naruszenie art. 385 1 § 1 k.c. oraz art. 385 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG oraz w zw. z art. 56 k.c. i art. 65 ust. 1 i 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że postanowienia umowy zawierające odniesienie do tabeli kursowej Banku stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c., podczas gdy w niniejszej sprawie nie ma podstaw do uznania, że kwestionowane postanowienia były sprzeczne z dobrymi obyczajami lub że rażąco naruszyły interes powodów, a Sąd dokonał takiego ustalenia wyłącznie w oparciu o to, że w ocenie Sądu od momentu zawarcia umowy istniało ryzyko, że Bank będzie nadużywał prawa do ustalania kursu w tabeli kursowej i będzie ustalał ten kurs całkowicie w oderwaniu od realiów rynkowych;
2.4. naruszenie art. 385 1 § 2 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że wskutek stwierdzenia rzekomej abuzywności spornych postanowień, cała umowa jest bezwzględnie nieważna, podczas gdy powołany przepis stanowi, że jeżeli abuzywne postanowienie umowy nie wiąże konsumenta strony są związane umową w pozostałym zakresie;
2.5. naruszenie art. 385 1 § 1 k.c. w zw. z art. 385 1 § 3 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji bezpodstawne przyjęcie, że sporne klauzule nie były negocjowane, podczas gdy powodowie mieli rzeczywisty wpływ – w rozumieniu art. 385 1 § 3 k.c. - na te postanowienia, a jednocześnie nie wykazali w żaden sposób, że sporne klauzule nie były z nimi uzgadniane w sytuacji, gdy ciężar dowodu w tym zakresie, z racji przedłożenia przez pozwaną szeregu dowodów na okoliczność przeciwną, spoczywał na kredytobiorcach;
2.6. naruszenie art. 385 1 § 1 zdanie drugie k.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, że kwestionowane postanowienia umowy w zakresie przeliczeń walutowych sformułowane zostały w sposób niejednoznaczny, podczas gdy w niniejszej sprawie mechanizm waloryzacji został wytłumaczony prostym i zrozumiałym językiem, co skutkuje brakiem możliwości przeprowadzenia jego indywidualnej kontroli pod kątem ewentualnej abuzywności;
2.7. naruszenie art. 385 2 k.c. poprzez błędne przyjęcie, że okoliczność rażącego naruszenia interesów powodów bada się na moment zawarcia umowy, podczas gdy według stanu z chwili zawarcia umowy bada się wyłącznie okoliczność zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami;
2.8. naruszenie art. 385 1 § 2 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 354 k.c. i art. 353 1 k.c. poprzez ich błędne zastosowanie i przyjęcie, że na skutek ustalenia bezskuteczności postanowień zawierających odniesienie do tabeli kursowej Banku, z umowy wyeliminowany zostaje mechanizm waloryzacji kursem waluty obcej, podczas gdy z materiału dowodowego jednoznacznie wynikało, że zgodnym celem i zamiarem stron było zawarcie umowy kredytu waloryzowanego kursem CHF, co oznacza, że pominięcie waloryzacji przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy jest sprzeczne z treścią umowy oraz wolą stron;
2.9. naruszenie art. 56 k.c. w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 2 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (dalej jako: „ustawa antyspreadowa") poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji pominięcie, że ustawodawca w ustawie antyspreadowej określił szczególne sankcje związane z brakiem jednoznacznego wskazania sposobu ustalania kursów walut w umowie, a powodowie mieli od lipca 2009 r. możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej, czyli bez konieczności stosowania tabel kursowych Banku, z którego to uprawnienia nigdy nie skorzystali;
2.10. naruszenie art. 56 k.c. w zw. z art. 354 k.c. i art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez ich błędne zastosowanie i w konsekwencji zanegowanie możliwości wykonania zobowiązania w sposób odpowiadający istniejącym zwyczajom, utrwalonej praktyce i zgodnie z wolą stron wyrażoną przy wnioskowaniu o kredyt i przy zawarciu umowy, tj. przez zanegowanie możliwości stosowania kursu rynkowego waluty obcej (ewentualnie zwyczajowego, tj. kursu średniego NBP);
2.11. naruszenie art. 358 § 2 k.c. poprzez jego błędne niezastosowanie i w konsekwencji zanegowanie możliwości wykonania zobowiązania poprzez zastosowanie przepisu ustawy mogącego wejść w miejsce rzekomo nieważnych postanowień umowy, tj. przez zanegowanie możliwości stosowania kursu średniego publikowanego przez NBP;
2.12. naruszenie art. 405 k.c. oraz art. 410 § 1 i 2 k.c. poprzez przyjęcie, że świadczenia spełnione przez powodów tytułem spłaty rat kredytu stanowią w części świadczenie nienależne, podczas gdy w niniejszej sprawie powodowie nie sprostali spoczywającemu na nich ciężarowi dowodu i nie wykazali w przekonywujący sposób, by postanowienia umowne odsyłające odnośnie przeliczeń kredytu do wewnętrznej tabeli kursów walut były niezgodne z dobrymi obyczajami i naruszały jego interesy w sposób rażący, a - co istotniejsze - świadczenie powodów, choć nie miało oparcia w wiążącej strony umowie (gdyż ta była rzekomo nieważna, przeciwko czemu pozwany stanowczo oponuje), to jednak nie było świadczeniem nienależnym, gdyż miało inną podstawę prawną;
2.13. naruszenie art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy działanie powodów kwalifikować należy jako nadużycie prawa, polegające na próbie wykorzystania przepisów dotyczących ochrony konsumentów w celu uzyskania nadmiernych korzyści, nieproporcjonalnych względem zarzucanego Bankowi nieprecyzyjnego sformułowania treści umowy.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c. strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości ewentualnie o uchylenie kwestionowanego orzeczenia w całości i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w Krakowie do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.
Postępowanie przed Sądem Apelacyjnym
W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.
W trakcie postępowania apelacyjnego, na wezwanie Sądu i po pouczeniu o skutkach uznania umowy kredytu za nieważną, powodowie złożyli oświadczenie datowane na dzień 25 kwietnia 2023 r. (k. 429), że nie mają woli utrzymania abuzywnych postanowień umowy kredytowej i akceptują skutki wynikające z nieważności tej umowy. To oświadczenie powodowie skierowali bezpośrednio do strony pozwanej (zarządu Banku). Sąd Apelacyjny wzywał powodów do złożenia oświadczenia mimo zajmowanego w procesie stanowiska i twierdzenia, że umowa kredytu jest nieważna, ponieważ uznał, że dotychczasowe oświadczenie złożone w pozwie pochodziło od pełnomocnika procesowego, który nie był umocowany do dokonywania czynności materialnoprawnych (pełnomocnictwo k. 14). Ponadto, oświadczenie zostało złożone pełnomocnikowi procesowemu pozwanego, który również nie miał umocowania do czynności materialnoprawnych (pełnomocnictwo procesowe zawierające umocowanie jedynie „do składania oświadczeń o potrąceniu wierzytelności objętych sporem” k. 100). Brak właściwego pouczenia powodów o skutkach nieważności umowy był również przedmiotem zarzutu apelacyjnego. Wobec tego, Sąd Apelacyjny pouczył powodów pismem z dnia 21.04.2023 r. o tym, jakie skutki niesie brak woli utrzymania w mocy abuzywnych postanowień umownych. Po tym pouczeniu, powodowie złożyli oświadczenie, w którym podtrzymali dotychczasowe twierdzenia i żądali stwierdzenia nieważności umowy oraz zwrotu spełnionych świadczeń.
Pozwany, w piśmie datowanym na dzień 21 czerwca 2023 r. podniósł zarzut zatrzymania świadczeń spełnionych przez powodów na rzecz Banku w wysokości 114.461,67 zł, które miałyby podlegać zwrotowi w przypadku stwierdzenia przez Sąd, że nieważności umowy kredytu i złożył również wniosek o uwzględnienie tego przez Sąd Apelacyjny w sentencji wyroku.
W odniesieniu do zarzutu zatrzymania powódka przed Sądem odwoławczym wniosła o jego nieuwzględnienie.
Sąd Apelacyjny pominął zawarty w apelacji wniosek dowodowy z opinii biegłego na okoliczność wyliczenia hipotetycznej nadpłaty przy zastosowaniu kursów średnich NBP oraz wyliczenia wysokości wynagrodzenia należnego pozwanemu za korzystanie przez powodów z kapitału Banku. Wnioskowane dowody były nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 235 1 § 1 pkt 2 k.p.c.).
Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:
Apelacja pozwanego (...) S.A. w W. jest bezzasadna, a zmiana wyroku wynika z uwzględnienia podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania.
Sąd Apelacyjny przyjmuje ustalenia Sądu I instancji za prawidłowe i czyni podstawą swojego rozstrzygnięcia.
Zarzuty apelacyjne dotyczące podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku nie są uzasadnione.
Nie są uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów postępowania.
Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 227 1 § 1 pkt 1 k.p.c., którego skarżący upatrywał w braku „odniesienia się w uzasadnieniu wyroku do przyczyn, które legły u podstaw uznania, że postanowienia umowy zawierające odesłanie do tabel kursowych Banku w rażący sposób naruszają interesy powoda”. Zarzut oparty jest na błędnej podstawie prawnej, tj. art. 327 § 1 pkt 1 k.p.c., zamiast art. 327 § 1 pkt 2 k.p.c. Skarżącemu w istocie chodzi o ocenę prawną, z jakiej przyczyny Sąd uznał odesłanie zawarte w umowie do tabel kursów za rażące naruszenie interesów powodów (art. 385 1 § 1 k.c.). Ten zarzut mógł być sformułowany na podstawie art. 327 § 1 pkt 2 k.p.c., a nie na podstawie art. 327 § 1 pkt 1 k.p.c. Ponadto, zarzut jest bezzasadny o tyle, że w części uzasadnienia zaskarżonego wyroku obejmującej rozważania prawne znajdują się wywody dotyczące wykładni i zastosowania art. 385 1 k.c. w kontekście Dyrektywy Rady 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Wobec tego zarzut nie może być uznany za zasadny. Nie mógłby być również uznany za skuteczny, z tej przyczyny, że zarzucane wady uzasadnienia nie uniemożliwiają kontroli instancyjnej wyroku.
Natomiast zasadny zarzut naruszenia art. 235 2 § 2 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. poprzez pominięcie wniosku pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego sądowego bez wydania postanowienia. Na podstawie art. 235 2 § 2 k.p.c. Sąd ma obowiązek wydać postanowienie, w którym wskazuje podstawę prawną takiej decyzji procesowej. Sąd I instancji zaniechał tego obowiązku, co jest naruszeniem powołanego przepisu. Wprawdzie wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku motywy faktycznego pominięcia dowodu, ale nie niweczy to uchybienia przepisowi postępowania. Zasadność omawianego zarzutu nie wpływa jednak negatywnie na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, a co za tym idzie nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia. Należy zaznaczyć, że dowód z opinii był wnioskowany okoliczność wyliczenia hipotetycznej nadpłaty przy zastosowaniu kursów średnich NBP oraz wyliczenie wynagrodzenia za korzystanie przez powodów z kapitału wypłaconego przez Bank. Takie określenie tez dowodowych sprawia, że wnioskowana opinia biegłego nie była przydatna dla rozstrzygnięcia sprawy. O tym jaka okoliczność faktyczna jest istotna dla rozstrzygnięcia sprawy, a co za tym idzie jaki dowód jest istotny decyduje treść prawa materialnego, które ma zastosowanie w konkretnym przypadku. Przyjmując, że umowa kredytu zawierała abuzywne postanowienia, których nie można zastąpić przepisami ustawy, a kredytobiorcy nie wyrazili zgody na utrzymanie niedozwolonych postanowień Sąd I instancji dokonał oceny prawnej i uznał umowę za nieważną. W takim przypadku prowadzenie wnioskowanych dowodów było zbędne (art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c.). Sąd Apelacyjny podziela ten pogląd. Przyjęcie, że umowa kredytu jest nieważna oraz przyjęcie zasady dwóch kondykcji prowadzi do tego, że każda ze stron ma roszczenie o zwrot spełnionego przez siebie świadczenia. Wobec tego wyliczenie hipotetycznej nadpłaty według kursu NBP było zbędne dla rozstrzygnięcia sprawy. Zbyteczne jest ustalenie czy kurs waluty przyjmowany przez Bank był kursem rynkowym, a także ustalenie wysokości roszczenia należnego pozwanemu przy zastąpieniu klauzul abuzywnych. O tym, czy sporna umowa kredytu zawiera postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. decyduje treść tej umowy, a zwłaszcza to, czy pozwany przyznał sobie uprawnienie do kształtowania świadczeń drugiej strony (konsumenta) i czy doszło w ten sposób do zaburzenia równowagi kontraktowej stron, a nie to, jakie koszty poniósłby powód gdyby zwarł umowę kredytu złotowego. Rozliczenie kredytu po kursie rynkowym obowiązującym na rynku walutowym, czy też średnim kursem NBP stanowiłoby niedozwolone zastąpienie postanowień abuzywnych. Sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego, nie jest też uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (wyrok SN z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22). Na rozstrzygnięcie nie mogło też mieć wpływu ustalenie na ile kurs przyjmowany przez Bank odbiegał od kursu wolnorynkowego. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17). Zdarzenia mające miejsce po zawarciu umowy nie mają wpływu na ocenę abuzywności postanowień umowy. Nie ma więc znaczenia, czy po zawarciu umowy kurs stosowany przez pozwany Bank był rynkowy. Nawet w sytuacji gdyby kurs ten był kursem rynkowym istniałaby podstawa do przyjęcia, że klauzule przeliczeniowe są abuzywne, albowiem potencjalnie dawały Bankowi możliwość dowolnego kształtowania kursu i jednostronnego decydowania o wysokości rat spłat obciążających kredytobiorcę, co samo przez się rażąco narusza jego interesy. Nie był istotny również dowód z opinii biegłego na okoliczność korzyści odniesionej przez powodów z tytułu korzystania przez nich z kapitału pozwanego. Pozwanemu w stosunku do kredytobiorców nie przysługuje takie roszczenie. Tym samym nie doszło do naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c., a zarzut należy uznać za bezzasadny. Poza tym rozpoznawana sprawa dotyczy tylko roszczenia powodów o zwrot nienależnego świadczenia, a nie roszczeń Banku. Wobec powyższego, naruszenie art. 235 2 § 1 pkt 2 k.p.c. nie miało wpływu na rozstrzygnięcie sprawy.
Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 212 k.p.c. w związku z art. 3 k.p.c. Wskazany w zarzucie przepis dotyczy tzw. informacyjnego wysłuchania stron, które ma zmierzać do przytoczenia lub uzupełnienia twierdzeń co do faktów oraz ujawnienia dowodów na ich poparcie. Odebrane w ten sposób przez strony wyjaśnienia mają być wynikiem dążenia do koniecznego ustalenia podstawy faktycznej, zgodnej z prawdą. W rozpoznawanej sprawie takie uzupełnianie nie było konieczne, ani nawet potrzebne. Powodowie byli reprezentowani w procesie od początku przez zawodowego pełnomocnika. Tak samo pozwany Bank. Twierdzenia faktyczne zawarte w pozwie oraz odpowiedzi na pozew nie wymagały żadnego uzupełnienia. Wobec tego nie było podstaw do stosowania art. 212 § 1 k.p.c. Nie został naruszony również art. 3 k.p.c., z którego wynika obowiązek stron przedstawiania sądowi wyjaśnień zgodnych z prawdą oraz działania w postępowaniu zgodnie z dobrymi obyczajami. Wynika z niego obowiązek stron, a nie sądu. Zarzut należy więc uznać za nieuzasadniony.
Nie jest uzasadniony zarzut dotyczący art. 316 k.p.c., który w ocenie apelującego został naruszony w ten sposób, że Sąd I instancji na dzień orzekania nie wziął pod rozwagę treści art. 358 § 2 k.p.c. i nie uzupełnił luki po rzekomo abuzywnych postanowieniach umowy. Zarzucane naruszenie dotyczy w istocie prawa materialnego, a nie przepisu postępowania. Pozwanemu chodzi bowiem o to, że Sąd po stwierdzeniu, że niektóre postanowienia umowy kredytu są abuzywne powinien był zastąpić je przepisem ustawy i zastosować kurs średni NBP. Natomiast, wskazany przez pozwanego art. 316 § 1 k.p.c. dotyczy obowiązku sądu orzekającego uwzględnienia stanu faktycznego na chwilę zamknięcia rozprawy. Dotyczy więc co do zasady faktów zaistniałych jeszcze przed zamknięciem rozprawy. Wyjątkowo, przepis art. 316 § 1 k.p.c. może mieć zastosowanie do prawa materialnego, ale tylko w przypadku, gdy doszło do jego zmiany, a przepis międzyczasowy pozwala na jego zastosowanie. Kwestia możliwości zastosowania w sprawie art. 358 § 2 k.c. jako materialnoprawna zostanie omówiona w dalszej części uzasadnienia. Zarzut apelacyjny trzeba jednak uznać za bezzasadny.
Nie są uzasadnione zarzuty naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. i art. 243 2 k.p.c. (powyżej w pkt 1). Część spośród tych zarzutów jest błędnie sformułowana, ponieważ dotyczy oceny prawnej faktów, a nie oceny dowodów i stanowczych ustaleń poczynionych na ich podstawie przez Sąd. Uwaga ta odnosi się w szczególności do zarzutów opisanych w pkt 1.1.1., pkt 1.1.5. i pkt 1.1.9. Z tej przyczyny wskazane tu zarzuty Sąd Apelacyjny uznaje za chybione.
Istotnym zarzutem zawartym w apelacji pozwanego jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. dotyczący oceny dowodu z zeznań powoda E. M. (1) (pkt 1.1.6.). Pozwany zarzucił, że Sąd bezkrytycznie dał wiarę zeznaniom powoda w szczególności w zakresie braku możliwości negocjowania poszczególnych postanowień umownych oraz braku przedstawienia przez Bank rzetelnych informacji o istocie zawieranej umowy pomimo, że E. M. był zainteresowany pozytywnym dla siebie rozstrzygnięciem. Ten zarzut zbiega się z zarzutami błędnej oceny dowodów i błędnych ustaleń na podstawie dokumentów w postaci wniosku kredytowego, umowy, oświadczeń powodów, harmonogramu spłat, regulaminu, tabel kursowych, raportu UOKiK (pkt. 1.1.2., 1.1.3., 1.1.4., 1.1.7., 1.1.9., 1.1.11, 1.1.12). Z postępowania dowodowego przed Sądem I instancji wynika, że dowód z zeznań E. M. (1) został przeprowadzony przeciwko osnowie wymienionych wyżej dokumentów. Dotyczy to okoliczności negocjowania umowy kredytu, prezentacji przez pracownika Banku walorów finansowych umowy w CHF, w tym ryzyka walutowego i ryzyka kursowego i symulacji zmiany kursów CHF w długim okresie. Wprawdzie Sąd I instancji w żaden procesowy sposób nie przejawił tego, że stosuje art. 247 k.p.c., ale wniosek taki wypływa z faktu dopuszczenia dowodu oraz treści uzasadnienia wyroku w części dotyczącej oceny dowodów. Zaprezentowana ocena tego dowodu przez Sąd I instancji nie jest sprzeczna z logiką i zasadami doświadczenia życiowego, a zatem nie narusza art. 233 § 1 k.p.c. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem, do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby apelujący wykazał uchybienie podstawowym regułom służącym ocenie wiarygodności i mocy poszczególnych dowodów, tj. regułom logicznego myślenia, zasadom doświadczenia życiowego i właściwego kojarzenia faktów (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16.12.2005 r., III CK 314/05). Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd oceniając poszczególne dowody uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, gdyż jedynie to, może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Należy wyjaśnić, że jeśli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy wnioskowanie nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo-skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może być skutecznie podważona (tak SN w wyroku z dnia 27.09.2002 r. II CKN 817/00). Z materiału dowodowego Sąd I instancji wyprowadził wnioski logicznie poprawne, uwzględniające praktyczne związki przyczynowo-skutkowe. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, skarżący nie podważył oceny z zeznań powoda słuchanego w charakterze strony. W szczególności nie wytknął skutecznie naruszenia logiki i zasad doświadczenia życiowego przez Sąd I instancji przy dokonywaniu tego dowodu. W ocenie Sądu Apelacyjnego, powód skutecznie przeprowadził dowód przeciwko osnowie dokumentu w części dotyczącej zapisów wniosku kredytowego (k. 122 ‑ 126), oświadczenia z dnia 14 stycznia 2008 r. (k. 121), i umowy kredytu (k. 15 ‑ 21a). Wbrew temu zapisowi umownemu powód nie został w sposób dostateczny poinformowany przez Bank o ryzyku związanym „ze zmianą kursów walut”. Oświadczenie z dnia 14 stycznia 2008 r. zawarte w umowie nie było zgodne z rzeczywistością, zatem nie może korzystać z domniemania wynikającego z art. 245 k.p.c., ponieważ to zostało obalone dowodem z zeznań powoda. Dowody z dokumentów świadczą o tym, że umowa była zawarta na podstawie szczegółowego wzorca umownego opracowanego przez Bank. Biorąc pod uwagę treść zeznań E. M. (1) nie ma wątpliwości, że zawierając umowę na bardzo długi okres (20 lat) powodowie nie byli zaznajomieni w dostatecznym stopniu z ryzykiem walutowym i ryzykiem kursowym. Pracownik Banku zapewniał powodów, że frank szwajcarski jest walutą stabilną. Przedstawienie symulacji z której wynikało maksymalne wahanie kursu w granicach 20% nie wypełniało wymogu pełnej i rzetelnej informacji kredytobiorcy. Powodom nie wyjaśniono należycie zasad przeliczania złotych na CHF. Sąd I instancji zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego wyjaśnił, z jakich przyczyn uznał dowód z zeznań E. M. (1) za wiarygodny. W rezultacie nie można uznać, że dowód z zeznań powoda został oceniony błędnie. Wobec tego zarówno ocena dowodów z dokumentów jak i dowodu z zeznań powoda dokonana przez Sąd I instancji była prawidłowa. W konsekwencji, ustalenia oparte na tych dowodach są prawidłowe, a zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. we wskazanym zakresie jest nieuzasadniony.
Osobnego omówienia wymaga zarzut błędnej oceny i braku ustaleń na podstawie dowodu z transkrypcji zeznań H. P. (pkt 1.1.2.(iv), 1.1.8. i 1.1.9.). Nie jest zasadny zarzut dotyczący pominięcia dowodu z zeznań tego. Po pierwsze, wniosek o przeprowadzenie tego dowodu został przez Sąd I instancji oddalony. W tym zakresie Sąd wydał postanowienie jakiego wymaga art. 235 2 § 2 k.p.c. Przyczyną oddalenia wniosku było to, że świadek nie uczestniczył w negocjacjach z powodami i nie brał udziału w zawarciu z nimi umowy. Oddalenie tego wniosku było więc prawidłowe. H. P. nie miał wiedzy o okolicznościach zawarcia umowy z T. M. i E. M. (1). Informacje i wiedza o obowiązujących w Banku rozwiązaniach organizacyjnych i standardach działania pracowników nie ma znaczenia dla ustaleń, czy w przypadku tej konkretnej umowy powodowie zostali we właściwy sposób pouczeni o ryzyku walutowym i ryzyku kursowym, a także jakie postanowienia umowne były wynikiem negocjacji oraz na które postanowienia umowy powodowie mieli rzeczywisty wpływ. Po drugie, dopuszczenie dowodu z treści zeznań świadka i innej sprawie pomiędzy innymi stronami naruszyłoby zasadę bezpośredniości. Z tych przyczyn Sąd I instancji prawidłowo zdyskwalifikował wnioskowany dowód. Zarzut apelacji należy uznać za bezzasadny.
Odnosząc się do kwestii materialnoprawnych oraz zarzutów o takim charakterze należy wyjaśnić, że sąd drugiej instancji nie jest związany zarzutami apelacji dotyczącymi naruszenia prawa materialnego. Z przewidzianego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność odrębnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji, ale uzasadnienie merytorycznego rozstrzygnięcia które pozostanie w obrocie prawnym. Wystarczy zatem, że sąd drugiej instancji odniesie się do zarzutów „ en bloc”, ale w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem rozstrzygnięcia (tak uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2021 r., sygn. akt I CSK 709/20). Zgodnie z wymogiem art. 327 1 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku powinno być sporządzone się w sposób zwięzły. Jeżeli apelacja jest ponadprzeciętnie rozbudowana, to zarzuty apelacyjne można rozważać łącznie, „chwytając oś problemu, byleby podsumować je stanowczą puentą z wyjaśnieniem, dlaczego tego rodzaju argumentacja nie jest zasadna” (tak SN w postanowieniu z 17 listopada 2020 r., I UK 437/19). Uwzględniając obszerność wywodów apelacji uzasadnienie wyroku zostało sporządzone z odwołaniem się do wskazanych reguł.
Odnosząc się zatem do meritum należy stwierdzić, że Sąd Apelacyjny zasadniczo podziela ocenę prawną Sądu I instancji. Umowa kredytu indeksowanego kursem CHF zawarta przez strony w dniu 15 lutego 2008 r. zawierała klauzule niedozwolone (klauzulę ryzyka walutowego i klauzulę kursową). Należy podkreślić, że umowa była dla powodów niekorzystna od samego początku. Nie ulega wątpliwości, że korzyści wynikające z oprocentowania kredytu z zastosowaniem stawki bazowej LIBOR 3M nie równoważyły w sposób dostateczny ryzyka kursowego związanego z umową w całym okresie jej obowiązywania, zwłaszcza w sytuacji drastycznego wzrostu kursu CHF. Bank nie tylko nie poinformował powodów o tym, że ryzyko kursowe jakie na siebie przyjmuje jest nieograniczone, ale i nie zaproponował im zabezpieczenia przed tym ryzykiem, choć sam swoje interesy finansowe w umowie zabezpieczył. W wyroku z dnia 10 czerwca 2021 r. (C- 776/19, pkt 100‑103) Trybunał Sprawiedliwości UE przyjął, że w świetle posiadanej wiedzy i większych środków, jakimi dysponuje przedsiębiorca w celu antycypowania ryzyka kursowego, które może urzeczywistnić się w dowolnym momencie w trakcie obowiązywania umowy, a także nieobjętego górnym pułapem ryzyka wahań kursów wymiany walut, jakim obciążają konsumenta warunki umowne, że takie warunki mogą prowadzić do znaczącej nierównowagi wynikających z danej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Trybunał uznał, że warunki umowy kredytu, przewidujące, iż waluta obca jest walutą rozliczeniową, a waluta krajowa jest walutą spłaty i powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, iż ten zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków. Przerzucenie na konsumenta nieograniczonego ryzyka zmiany kursu waluty, zaburza równowagę kontraktową. Takie zaburzenie równowagi kontraktowej ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Ryzyko zmiany kursu waluty CHF spoczywające na powodach jest nieproporcjonalne w stosunku do ryzyka ponoszonego przez Bank.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie ma wątpliwości, że w umowie kredytu zawartej przez strony postanowienia, w których kredytodawca był upoważniony do jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości zobowiązania powoda oraz ustalenia wysokości rat kredytu, bez wskazania obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów oznaczenia tego kursu, są niedozwolone. Postanowienia te, zawarte w § 1 pkt 3A, § 7 pkt 1, § 11 pkt 5 umowy z 15 lutego 2008 r. są abuzywne w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. Odwołanie się w mechanizmie indeksacji kredytu do kursów walut stosowanych przez Bank, w sytuacji, gdy sposób przeliczania nie został z powodami indywidualnie uzgodniony sprawia, że pozwany miał uprawnienie do jednostronnego ustalenia wysokości kwoty kredytu wyrażonej w walucie indeksacji oraz wysokości rat kapitałowo odsetkowych poprzez wyznaczanie kursów waluty oraz wysokości tzw. spreadu. W umowie nie wskazano sposobu ustalania tych kursów. W orzecznictwie został wyrażony pogląd, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 (nie publ.), z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, nie publ., z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, nie publ., z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, nie publ., z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, nie publ., z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, nie publ., z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, nie publ.). Sąd Apelacyjny w składzie rozpoznającym sprawę podziela ten pogląd i przyjmuje, że postanowienia umowy określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na CHF przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej (nieskrepowanej umową) decyzji banku.
Sąd Apelacyjny przyjmuje, że na pozwanym Banku spoczywał szeroki obowiązek informacyjny wobec E. M. (1) i T. M., którzy zawarli umowę jako konsumenci. Zdaniem Sądu pozwany nie wywiązał się z tego obowiązku. Nie sposób uznać, że usprawiedliwieniem zaniechania obowiązku informacyjnego miałby być zwyczaj lub ówczesna wadliwa praktyka banków, które nie informowały klientów o sposobie ustalenia kursu waluty. Bank nie wypełnił ciążących na nim obowiązków informacyjnych w szczególności, że przedstawione przez niego informacje dotyczące ryzyka kursowego związanego z zawarciem umowy o kredyt indeksowany kursem CHF były niewystarczające do podjęcia przez powodów świadomej decyzji o związaniu się tego rodzaju umową. Zarówno indeksacja jak i odesłanie do tabel kursowych stanowią główny przedmiot umowy, postanowienia te nie zostały sformułowane jednoznacznie, gdyż Bank nie wskazał zasad ustalania kursów oraz nie udzielił powodom pełnej, rzetelnej informacji o ryzyku kursowym przy jednoczesnym wykreowaniu takiego ryzyka w spornej umowie. Z art. 4 ust. 2 dyrektywy nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich wynika wymóg wyrażenia warunków umowy prostym i zrozumiałym językiem. Bank nie przedstawił powodom rzeczywistej skali ryzyka kursowego w szczególności, że umowa została zawarta na 20 lat. Bank nie udowodnił tego, że przedstawił powodom pogłębione informacje dotyczące możliwych wahań kursów w perspektywie 20 lat ani, że poinformował ich o parametrach wpływających na zmiany tego kursu. Informacja o tym, że kurs franka szwajcarskiego na przestrzeni ostatnich lat wahał się w niewielkich granicach, w kontekście późniejszego wzrostu kursu tej waluty była wręcz myląca. Bank powinien wyraźnie wskazać powodom niebezpieczeństwa wiążące się z oferowanym kredytem, tak aby mieli pełne rozeznanie co do skutków ekonomicznych podpisanej umowy. Tymczasem sugerując nieznaczne wahanie kursu doprowadził powodów do błędnej decyzji o zawarciu umowy. Powodom jako konsumentom, do podjęcia świadomej decyzji potrzebna była wiedza o sposobie kształtowania się kursów CHF w długim horyzoncie czasowym, z uwzględnieniem danych i wypływających z nich prawidłowości oraz o znaczeniu tych okoliczności dla całościowej kwoty ostatecznego zobowiązania. Zagadnienie minimalnych informacji o ryzyku kursowym, jakie powinien otrzymać konsument przed zawarciem umowy kredytu, w której wartość świadczeń uzależniona jest od kursu waluty obcej rozstrzygnął Trybunał Sprawiedliwości UE. W wyroku z 20 września 2017 r. C-186/16, R.P. Andruciuc i in. przeciwko B., w którym stwierdził, że konsumentowi przed zawarciem umowy powinno być wyjaśnione co najmniej to, jak na wysokość jego zobowiązań wpłynie silna deprecjacja waluty krajowej w stosunku do waluty obcej. Informacje przekazane konsumentowi przez bank powinny umożliwić konsumentowi nie tylko zrozumienie, że zmiana kursu waluty rozliczeniowej może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, lecz muszą również pozwolić zrozumieć rzeczywiste ryzyko, na które narażony jest konsument w trakcie obowiązywania umowy. W tym celu konieczne jest przedstawienie konsumentowi symulacji wysokości rat kredytu i salda jego zadłużenia w przypadku istotnej i niekorzystnej dla niego zmiany kursu waluty obcej wykorzystywanej jako miernik wartości. Materiał dowodowy nie dostarczył żadnych podstaw do odmówienia wiarygodności zeznaniom powoda E. M. (1), że zawierając umowę powodowie nie wiedzieli, że istnieje zagrożenie tak dużym wzrostem kursu CHF jaki notowany jest po zawarciu umowy, a w szczególności po 2015 r. Jak powiedziano wyżej, zeznania powoda nie zostały podważone innymi dowodami. W szczególności na ocenę wiarygodności zeznań nie mogą mieć wpływu oświadczenia pozwanego dotyczące zasad tworzenia tabeli kursowej, ani wpływ warunków rynkowych na wysokość kursów.
Sąd Apelacyjny podziela pogląd, że na skutek eliminacji postanowień uznanych za niedozwolone, umowa kredytu jest nieważna i nie wiąże stron. Należy przy tym zaznaczyć, że umowa jest nieważna od początku, tj. chwili jej zawarcia (art. 385 1 § 1 k.c.). Niedozwolone postanowienia umowne są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci im skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu 7 sędziów SN - zasada prawna - z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). Powodowie takiej zgody nie udzielili. Po pisemnym pouczeniu przez Sąd Apelacyjny o konsekwencjach uznania umowy za nieważną podtrzymali dotychczasowe stanowisko. Wyeliminowanie klauzuli ryzyka kursowego z umowy, oznacza że utrzymanie umowy w mocy nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością. Nie może zostać uznana za ważną umowa, w której nie osiągnięto konsensusu co do elementów przedmiotowo istotnych umowy. Nie ulega wątpliwości, że postanowienia dotyczące ryzyka kursowego i klauzul przeliczeniowych odnoszą się do głównego przedmiotu umowy. W systemie prawnym nie ma takiego przepisu, który nadawałby się do uzupełnienia luki powstałej wskutek eliminacji abuzywnego postanowienia wprowadzającego do umowy ryzyko kursowe. W orzecznictwie został wyrażony pogląd, że sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego, nie jest też uprawniony do tego, aby umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (tak SN w wyroku z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22). Sąd Apelacyjny podziela ten podgląd.
Dodać jeszcze należy, że o tym, czy sporna umowa kredytu zawiera postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 1 § 1 k.c. decyduje treść tej umowy, a zwłaszcza kwestia, czy pozwany przyznał sobie uprawnienie do kształtowania świadczeń drugiej strony (konsumenta) i czy doszło w ten sposób do zaburzenia równowagi kontraktowej stron, a nie to, jakie koszty ponieśliby powodowie gdyby zwarli umowę kredytu złotowego. Rozliczenie kredytu po kursie rynkowym obowiązującym na rynku walutowym czy też średnim kursem NBP (na co w uzasadnieniu apelacji wskazywał pozwany) stanowiłoby niedozwolone zastąpienie postanowień abuzywnych postanowieniami dyspozytywnymi. Jak powiedziano, Sąd nie jest uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy.
Na rozstrzygnięcie sprawy nie mogło mieć też wpływu ustalenie, na ile kurs przyjmowany przez Bank odbiegał od kursu wolnorynkowego. Oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17). Wydarzenia mające miejsce po zawarciu umowy nie mają wpływu na ocenę abuzywności postanowień umowy. Nie ma więc znaczenia, to czy po zawarciu umowy kurs stosowany przez pozwany bank rzeczywiście był kursem rynkowym. Nawet w sytuacji, gdyby kurs ten był kursem rynkowym istniałaby podstawa do przyjęcia, że klauzule przeliczeniowe są abuzywne, ponieważ potencjalnie dawały bankowi możliwość dowolnego kształtowania tego kursu i jednostronnego decydowania o wysokości rat spłat obciążających kredytobiorcę, co samo przez się rażąco naruszało jego interesy w chwili zawarcia umowy. Wobec powyższego, nieuzasadnione są podnoszone przez pozwanego zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji art. 385 1 § 1 i § 2 k.c.
Nie jest uzasadniony zarzut naruszenia art. 58 § 1 k.c. i art. 58 § 3 k.c. W ocenie Sądu Apelacyjnego argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu apelacji na poparcie tego zarzutu nie zasługuje na uwzględnienie. Nie można podzielić poglądu, że wyeliminowanie niedozwolonej klauzuli walutowej powinno skutkować zastąpieniem innymi postanowieniami, które pozwolą na utrzymanie ważności i dalsze wykonywanie umowy kredytu, lub utrzymanie umowy w pozostałym zakresie z pominięciem wyeliminowanych klauzul. W świetle celów dyrektywy 93/13 (w szczególności prewencyjnych i zniechęcających przedsiębiorców do stosowania niedozwolonych klauzul umownych) oraz wprowadzonych na jej podstawie adekwatnych uregulowań prawa krajowego o ochronie konsumentów utrwaliła się w judykaturze wykładnia, zgodnie z którą niedopuszczalne byłoby, bez wyraźnej zgody konsumenta, a tym bardziej wbrew jego woli, czy to na podstawie wykładni oświadczeń woli, zwyczajów, zasad słuszności, czy też przy zastosowaniu ogólnych przepisów o charakterze dyspozytywnym, zastępowanie przez sąd krajowy uznanych za nieuczciwe warunków umowy innymi postanowieniami, w celu utrzymania skuteczności (ważności) kontraktu, choćby nawet miało to nastąpić z korzyścią dla konsumenta. Biorąc pod uwagę to, że art. 385 1 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 k.c., omawiane nieuczciwe postanowienia indeksacyjne w kredytach „walutowych” nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym, opartym na przepisach kodeksu cywilnego, czy ustaw szczególnych (por. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Sąd Apelacyjny podziela zaprezentowany powyżej pogląd i przyjmuje za własny. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 358 § 1 i § 2 k.c. W szczególności art. 358 § 2 k.c. nie jest przepisem pozwalającym na określenie kursu waluty. Ponadto, należy stwierdzić, że skoro umowa kredytu była od samego początku nieważna, nie zaczęła obowiązywać, to nie można do niej zastosować art. 358 § 2 k.c.
Podsumowując, Sąd Apelacyjny przyjmuje, że Sąd I instancji nie naruszył art. 385 ( 1 )§ 1 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie uznanie zarówno klauzuli ryzyka walutowego jak i klauzuli kursowej za abuzywne. Wbrew zarzutowi apelacji obydwie te klauzule zawarte w umowie z dnia 15 lutego 2008 r. były niedozwolone. Uznanie, że postanowienie umowy kredytu walutowego denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące. W konsekwencji nie jest możliwe ustalenie wiążącego strony kursu CHF, a zatem umowa nie może wiązać stron także w pozostałym zakresie. W aktualnym stanie prawnym nie istnieją przepisy prawa o charakterze dyspozytywnym, które mogłyby zastąpić abuzywne postanowienia określające wysokość kursów stosowanych podczas wykonywania umowy. Nie mają takiego charakteru art. 56 k.c., art. 65 k.c. i art. 354 k.c., ponieważ są one przepisami ogólnymi i nie służą przywróceniu równowagi stron umowy. Nie znajduje również zastosowania art. 65 k.c., który ma znaczenie na etapie składania oświadczeń woli stron, i nie służy do zastępowania postanowień, których treść już została ustalona, a które następnie zostały uznane za abuzywne. Nie znajduje w sprawie również zastosowania art. 56 k.c. Na podstawie tego przepisu nie jest dopuszczalne wyinterpretowanie możliwości zastosowania w miejsce abuzywnych postanowień umowy dotyczących kursu waluty stosowania kursu średniego CHF z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanego przez NBP. Taka wykładnia byłaby sprzeczna z prezentowaną przez TSUE, a także sprzeczna z celem dyrektywy 93/13.
Sąd Apelacyjny przyjmuje, że skutkiem nieważności umowy kredytu powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia w postaci wypłaconej przez Bank kwoty kredytu oraz sumy spłat dokonanych przez powoda. Przyjmując zatem nieważność umowy kredytu z dnia 15 lutego 2008 r. Sąd I instancji prawidłowo zastosował art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 405 k.c. zasądzając od pozwanego na rzecz powoda kwotę faktycznie wpłaconą przy realizacji nieważnej umowy (tak Sąd Najwyższy w uchwale z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021/6/20 oraz w uchwale składu 7 sędziów, mającej moc zasady prawnej, z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56).
Sąd Apelacyjny uwzględnił natomiast podniesiony w postępowaniu apelacyjnym zarzut zatrzymania świadczenia. Pozwany Bank złożył takie oświadczenia powodom w pismach datowanych na dzień 7 czerwca 2023 r. (k. 438-439 i k. 456 - 457), które zostały doręczone w dniu 14 czerwca 2023 r. (k. 455 i k. 463). Pełnomocnik procesowy wykazał również, że swoje umocowanie do dokonywania w imieniu Banku czynności materialnoprawnych (k. 445 i k. 446). Wysokość wierzytelności pozwanego objęta zarzutem zatrzymania nie wymagała osobnego dowodzenia, skoro jest mniejsza od wartości wypłaconego powodom kapitału, tj. 160.000,00 zł. Wobec tego Sąd Apelacyjny przyjął, że zarzut zatrzymania został poniesiony skutecznie. Możliwość skorzystania z zarzutu zatrzymania w sprawach tzw. „kredytów walutowych” przesądzona została w orzecznictwie Sądu Najwyższego w uchwale składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., której nadano moc zasady prawnej (III CZP 6/21). W rozliczeniach między stronami nieważnej umowy kredytowej zastosowanie znajduje tzw. teoria dwóch kondykcji, co oznacza, że każdej ze stron przysługuje roszczenie o zwrot spełnionego przez siebie świadczenia. W takiej sytuacji kredytodawca może skorzystać z prawa zatrzymania przewidzianego w art. 497 k.c. z związku z art. 496 k.c., chroniąc w ten sposób swoje roszczenie o zwrot wykorzystanego kapitału (bez odsetek), gdyż obowiązek jego zwrotu jest – w relacji do obowiązku oddania środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy - czymś więcej niż zobowiązaniem do zwrotu świadczenia wzajemnego (ma charakter bardziej podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania lub wynagrodzenia), a nie czymś mniej (tak SN w uzasadnieniu wyżej wskazanej uchwały III CZP 6/21). Argumentację przestawioną w tym judykacie Sąd Apelacyjny w pełni podziela i przyjmuje za własną. Dodać należy jedynie, że zarzut zatrzymania zabezpieczy również pozwanego przed ewentualną niewypłacalnością powodów. Skorzystanie z prawa zatrzymania nie powoduje opóźnienia świadczenia, gdyż stanowi dopuszczalną formę nacisku na drugą stronę w celu uzyskania zwrotu własnego świadczenia (tak SN w wyroku z dnia 31 stycznia 2002 r. IV CKN 651/00, OSNC 2002, Nr 12, poz. 155). W tym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia (art. 496 k.c. w związku z art. 481 § 1 k.c.). Powyższe okoliczności skutkowały konicznością korekty rozstrzygnięcia także w zakresie odsetek ustawowych. Wobec tego wyrok w zakresie odsetek został zmieniony, a powództwo w tym zakresie oddalone.
Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny orzekł jak w pkt 1 i 2 sentencji wyroku na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.
O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c., i art. 99 k.p.c. oraz § 2 pkt 6 i § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2018 r., poz. 1800 z późn. zmianami). Wobec uwzględnienia apelacji w nieznacznej części Sąd włożył obowiązek zwrotu kosztów apelacyjnych na stronę pozwaną. Zasądzone na rzecz powodów koszty wyczerpuje wynagrodzenie pełnomocnika w wysokości 4.050,00 zł.
Podmiot udostępniający informację: Sąd Apelacyjny w Krakowie
Data wytworzenia informacji: