Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 grudnia 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Sławomir Jamróg

Protokolant: Katarzyna Mitan

po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2024 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa L. U.

przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) (...) Bank w W. upadłości

o ustalenie

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku częściowego Sądu Okręgowego w Nowym Sączu

z dnia 20 marca 2024 r. sygn. akt I C 120/23

oddala apelację.

Sygn. akt I ACa 2000/24

UZASADNIENIE

Wyrokiem częściowym z dnia 20 marca 2024r. sygn.. akt I C 120/23 Sąd Okręgowy w Nowym Sączu rozstrzygając powództwo L. U. skierowane przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank SA w upadłości w W. ( który wstąpił do sprawy w miejsce upadłego) ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF, zawarta 28 lipca 2008 r. pomiędzy (...) Bank SA (...) Oddział w Ł. z siedzibą w K. a L. U. jest nieważna w całości.

Podstawę tego rozstrzygnięcia stanowił następujący stan faktyczny :

W 2008 roku powódka L. U. szukała finasowania na konsolidację zaciągniętych wcześniej zobowiązań, które zaciągnęła na cele konsumpcyjne w związku z tym, że w 1989 roku zmarł jej mąż i samotnie wychowywała dwójkę dzieci.

Powódka zwróciła się o udzielenie kredytu konsolidacyjnego do (...) Banku, gdzie wcześniej posiadała rachunek. Tam powódce polecono (...) Bank.

W 2008 roku (...) Bank S.A. w W. (...) Oddział w Ł. z siedzibą w K. (którego następcą był pierwotnie pozwany (...) Bank SA z siedzibą w W.) posiadał w swojej ofercie m.in. kredyty indeksowane do CHF i kredyty złotowe.

W (...) Banku wyznaczono dla powódki doradcę kredytowego, który osobiście udał się do jej miejsca zamieszkania, a następnie z powódką do siedziby banku celem podpisania umowy.

Dnia 7 lipca 2008 powódka złożyła w (...) Banku SA wniosek kredytowy o kredyt hipoteczny nr (...). Powódka posiadała wtedy wykształcenie wyższe, była na emeryturze – liczyła (...) lat. Wnioskowała o 115 000 zł kredytu indeksowanego kursem CHF, okres kredytowania 15 lat, równe raty.

Bank pozytywnie zweryfikował jej zdolność kredytową i zgodził się na udzielenie kredytu indeksowanego do CHF. Doradca zapewniał powódkę, że CHF jest stabilną walutą, nie przedstawił jej wykresu zmian kursów walut z ostatnich lat. Nie wyjaśnił, że bank w ramach umowy pobiera spread, stosując dwa kursy.

Kredyt indeksowany do CHF był powiązany z niższym oprocentowaniem zmiennym określanym m.in w oparciu o stawki LIBOR, przez co miesięczna rata kredytowa była niższa w porównaniu jej do raty kredytu złotowego. Doradca nie prezentował powódce symulacji i wykresów wzrostu raty przy wzroście kursu CHF. Doradca nie informował powódki, że jej ryzyko jest nieograniczone. Powódka nie posiadała możliwości negocjowania postanowień umowy.

Powódka podpisała pouczenie o prawie odstąpienia od umowy kredytu.

Dnia 28.07.2008 roku powódka L. U. zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego (...) Bank S.A. (...) Oddział w Ł. z siedzibą w K. umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF nr (...).

Bank udzielił powódce L. U. kredytu w kwocie 120 401,58 zł indeksowanego kursem CHF. Przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 62 513,80 CHF, rzeczywista równowartość miała zostać określona po wypłacie kredytu. Kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko. (§ 1 ust. 1 części szczególnej ).

Spłata miała nastąpić w 192 miesięcznych ratach równych (§ 1 ust. 2 części szczególnej ). Oprocentowanie kredytu było zmienne i na dzień sporządzenia umowy wynosiło 5,72 % w skali roku, na co składała się suma obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży banku wynoszącej 2,91 % (§ 1 ust. 3 części szczególnej ).

Zgodnie § 1 ust 9 umowa nie podlegała rygorowi ustawy o kredycie konsumenckim z dnia 20.07.2001 roku.

Wg § 1 ust 10 części szczególnej umowy kredyt bank wypłacał bezgotówkowo jednorazowo na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę, o ile nie było to sprzeczne z postanowieniami umowy w terminach i wysokości określonej w umowie. Za prawidłowe wskazanie we wniosku nr rachunków odpowiedzialność ponosił wyłącznie kredytobiorca.

Kredyt był przeznaczony:

- w wysokości 32 400,00 zł na spłatę kredytu w (...) SA., umowa z 21.09.2007r,

- w wysokości 7 700,00 zł na spłatę kredytu w (...) SA, umowa z 27.07.2005r,

- w wysokości 10 300,00 zł na spłatę karty kredytowej w (...) SA,

- w wysokości 5 100,00 zł na spłatę kary kredytowej w (...) Bank SA,

- w wysokości 14 600,00 zł na spłatę limitu w ROR w (...),

- w wysokości 7 200 zł na spłatę zobowiązań finansowych kredytobiorcy,

- w wysokości 37 700 zł na dowolny cel konsumpcyjny kredytobiorcy,

- w wysokości 2 408,03 zł na uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości,

- w wysokości 2 408,03 zł na pokrycie składek ubezpieczeniowych,

- w wysokości 224,32 zł na uiszczenie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu,

- w wysokości 361,20 zł na uiszczenie składki z tytułu Pakietowego Ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki. (§ 2 ust. 1 części szczególnej ).

Jako zabezpieczenie kredytu ustalono hipotekę kaucyjną na rzecz banku, ubezpieczenie z tytułu pakietowego ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki, cesję na rzecz Banku wierzytelności z tytułu umowy ubezpieczenia nieruchomości od ognia, powodzi i innych zdarzeń losowych, weksel in blanco z deklaracją wekslową, ubezpieczenie z tytułu ryzyka utraty wartości nieruchomości, ubezpieczenie spłaty kredytu na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy w TU na (...) SA ( § 3 części szczególnej ).

Zgodnie z § 6 ust 1 części ogólnej Bankowa Tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut zwana dalej tabelą kursów sporządzana była przez merytoryczną komórkę banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, tabela sporządzana była o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązywała przez następny dzień roboczy.

Zgodnie z § 6 ust 7 części ogólnej Libor 3 miesięczny dla CHF ( LIBOR 3m ) – ( London Iinterbank Offered Rate ) - oprocentowanie na jakie banki skłonne są udzielić pożyczek w CHF innym bankom na rynku między bankowym w L. na okres 3 miesięcy ( dane publikuje m. in. dziennik (...) ).

Zgodnie z § 6 ust 14 części ogólnej waluta indeksacyjna – CHF.

Zgodnie z § 9 ust. 2 części ogólnej w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków była przeliczana do CHF według kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków.

W myśl § 10 ust. 3 części ogólnej wysokość zobowiązania była ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w „Bankowej Tabeli Kursu walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty.

W myśl § 14 ust. 3 części ogólnej jeżeli kredytobiorca mimo upływu okresu wypowiedzenia nie uregulował należności bank w następnym dniu po upływie terminu wypowiedzenia dokonywał przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w Tabeli Kursów, poczynając od dnia przewalutowania Bank pobierał od wymagalnego kapitału karne odsetki w wysokości 2 – krotności oprocentowania kredytów udzielanych w PLN ( nie indeksowanych do waluty obcej ) przy zastosowaniu aktualnego z dnia przewalutowania wskaźnika DBPLN oraz marży obowiązującej w dniu wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy.

W myśl § 20 ust. 3 części ogólnej przewalutowanie następuje według kursów z zastrzeżeniem ust. 5 a) kupna dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą, b) sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z waluty obcej na PLN.

W myśl § 14 ust. 8 części ogólnej prowizja za przewalutowanie przeliczana jest według kursu sprzedaży waluty indeksacyjnej na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów z dnia dokonania przewalutowania.

Zgodnie z § 25 ust. 1 integralną część umowy stanowił Regulamin.

W dniu 15 lutego 2011 r. strony zawarły aneks do umowy, na mocy którego bank wyraził zgodę na odroczenie płatności część rat kredytu w okresie 24 miesięcy od dnia wejście w życie aneksu. Strony zmieniły zasady wzajemnych rozliczeń, w szczególności postanowiły o rozliczeniu się do końca trwania umowy z pominięciem tabeli kursowej banku, tj. po kursie sprzedaży NBP.

W dniu 7 sierpnia 2008 r. pozwany bank dokonał wypłaty następujących środków w wysokości 120 401,58 zł tj. po kursie kupna z dnia 7 sierpnia 2008 r. (1 CHF =1,9120 PLN) kwota 62 971,54 CHF, w tym:

- w wysokości 32 400,00 zł na spłatę kredytu w (...) SA, umowa z dnia 21.08.2007r.

- w wysokości 7 700,00 zł na spłatę kredytu w (...) SA, umowa z 27.07.2005r,

- w wysokości 10 300,00 zł na spłatę karty kredytowej w (...) SA,

- w wysokości 5 100,00 zł na spłatę kary kredytowej w (...) Bank SA,

- w wysokości 14 600,00 zł na spłatę limitu w ROR w (...),

- w wysokości 7 200 zł na spłatę zobowiązań finansowych kredytobiorcy,

- w wysokości 37 700 zł na dowolny cel konsumpcyjny,

- w wysokości 2 408,03 zł na pokrycie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości,

- w wysokości 2 408,03 zł na pokrycie składki ubezpieczeniowej Na wypadek śmierci lub trwałej niezdolności do pracy,

- w wysokości 361,20 zł na pokrycie składki z tytułu Pakietowego Ubezpieczenia na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki Zabezpieczającej spłatę kredytu,

- w wysokości 224,32 zł na pokrycie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu.

Od dnia 7 sierpnia 2008 r. do 16 września 2022 r. powódka spłaciła 275 940,93 PLN, suma spłaconego kapitału i odsetek w walucie lub równowartość kwot PLN spłaconego kapitału i odsetek przewalutowanych po kursie z dnia dokonania wpłaty wyniosła 73 127,59 CHF, suma spłaconych opłat 53,80 CHF, saldo na dzień 16 września 2022 roku w walucie wyniosło 16 022,98 CHF.

26 września 2022 r. powódka dokonała wpłaty raty w wysokości 2 460 PLN, w dniu 20 października 2022 r. wysokości 2 450 PLN, w dniu 23 listopada 2022 r. w wysokości 2 400 PLN, w dniu 16 grudnia 2022r. wysokości 2 400 PLN.

Łącznie za okres od 7 sierpnia 2008 r. do stycznia 2023r. powódka spłaciła kwotę 285 650,93 PLN tytułem rat kapitałowo odsetkowych, 150 PLN tytułem opłaty za wydanie zaświadczenia, 4 336,20 PLN tytułem opłaty za ubezpieczenie nieruchomości.

Powódka reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika pismem z dnia 5 stycznia 2023 r. zwróciła się do pozwanego Banku w trybie reklamacyjnym do zwrotu nienależnie pobranych środków ( dokonania rozliczeń należności z tytułu umowy kredytu hipotecznego w złotych indeksowanego kursem CHF nr (...) z dnia 28 lipca 2008 r.) w związku z nieważnością umowy z uwagi na zastosowanie klauzul niedozwolonych w terminie 7 dni od otrzymania pisma.

Przesyłkę doręczono w dniu 13 stycznia 2023 r.

Reklamacja nie została uwzględniona.

Nadto Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 29 września 2022 r. Bankowy Fundusz Gwarancyjny wydał decyzję o wszczęciu procedury przymusowej restrukturyzacji wobec (...) Bank S.A., umorzeniu instrumentów kapitałowych (...) oraz zastosowaniu instrumentu przymusowej restrukturyzacji w formie instytucji przymusowej. Z treści ww. decyzji wynika, że z dniem 3 października 2022 r. do instytucji pomostowej utworzonej przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny zostały przeniesione przedsiębiorstwo (...), obejmujące ogół praw majątkowych według stanu na koniec dnia wszczęcia przymusowej restrukturyzacji — z określonymi wyjątkami. Do instytucji pomostowej nie zostały przeniesione prawa majątkowe i roszczenia wynikające z czynności faktycznych, prawnych lub czynów niedozwolonych dotyczących umów kredytów, kredytów hipotecznych oraz pożyczek denominowanych we franku szwajcarskim (CHF) lub indeksowych kursem CHF. Do instytucji pomostowej nie zostały zatem przeniesione zobowiązania wobec konsumentów, posiadających wymienione umowy, wynikające z zastosowania w tych umowach abuzywnych klauzul dotyczących indeksacji lub denominacji kredytu/pożyczki kursem waluty CHF.

W dniu 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy (...)w W., XVIII Wydział Gospodarczy, wydał i ogłosił postanowienie o ogłoszeniu upadłości (...) Bank S.A, zgodnie z wnioskiem (...).

Sąd Okręgowy uznał, że przepisy prawa upadłościowego nie dają możliwości rozstrzygnięcia sporu związanego z niepewnością prawną co do istnienia stosunku prawnego konsumenta. Przepisy prawa upadłościowego przewidują jedynie procedurę rozstrzygającą spór co do konkretnych wierzytelności wchodzących w skład masy upadłości, a art. 145 ustawy Prawo upadłościowe przewiduje możliwość podjęcia postępowania sądowego przeciwko syndykowi tylko w sprawie o wierzytelność umieszczoną na liście wierzytelności, po wyczerpaniu w/w trybu. W tych okolicznościach brak możliwości kontynuowania postępowania sądowego o ustalenie nieważności stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu prowadziłoby do konkluzji, że spór taki nie mógłby zostać rozstrzygnięty tak w postępowaniu upadłościowym jak i przed sądem powszechnym, co niweczyłoby efektywną ochronę praw konsumenckich. Z tych względów tut. Sąd Okręgowy oddalił wniosek syndyka o zawieszenie postępowania w zakresie żądania ustalenia postanowieniem z dnia 4 stycznia 2024 r.

Oceniając istotę sprawy Sąd Okręgowy stwierdził, że przepisy art. 385 ¹ i następnych k.c. dotyczące niedozwolonych postanowień umownych stanowią implementację w polskim prawie postanowień dyrektywy nr 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Sądy krajowe, stosując prawo wewnętrzne, zobowiązane są tak dalece, jak jest to możliwe, dokonywać jego wykładni w świetle brzmienia i celu dyrektywy, tak by osiągnąć przewidziany w niej rezultat, a zatem zastosować się do art. 288 akapit trzeci Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 13 VI 2016 r., C-377/14). Zatem normę 385 ¹ k.c. należy traktować jako lex specialis względem ogólnej regulacji kodeksowej jaką jest art. 58 §1 i 2 kc.

Powódka ma interes prawny w ustaleniu o jakim mowa w art. 189 k.p.c. Zdaniem Sądu pierwszej instancji fakt niepewności stanu prawnego powodujący potrzebę uzyskania ochrony prawnej w niniejszej sprawie jest niewątpliwy i ma charakter obiektywny. Istnieje uzasadniona obiektywnie wątpliwość, czy strony są związane postanowieniami umowy i czy umowa dalej powinna być wykonywana. Umowa jest długoterminowa i powódka ma prawo do uzyskania odpowiedzi na pytanie czy ww. umowa ją wiąże. Ponadto w umowie kredytu ustalono zabezpieczenie hipoteczne, którego wykreślenia z ksiąg wieczystych można domagać się tylko w oparciu o orzeczenie sądowe, które wyraźnie stwierdza nieważność umowy, z którą zabezpieczenie hipoteczne było ściśle związane. Sprawa o ustalenie daje powódce możliwość uzyskania pełnej ochrony.

Oceniając zasadność żądania ustalenia Sąd Okręgowy przyjął, że sporna umowa kredytu w ocenie tut. Sądu jest nieważna w całości na podstawie art. 385 ¹ k.c. ponieważ zawierała postanowienia abuzywne, bez których umowy nie dało się wykonać.

Sąd podkreślił, że umowa kredytu, jaką zawarły strony była typowym kredytem indeksowanym. Kredyt indeksowany to kredyt wyrażony w walucie polskiej (PLN), przy czym na dany dzień (najczęściej dzień uruchomienia kredytu), kwota kapitału kredytu (lub jej część) przeliczana jest na walutę obcą (według bieżącego kursu wymiany waluty), która to kwota stanowi następnie podstawę ustalania wysokości rat kapitałowo-odsetkowych. Wysokość kolejnych rat kapitałowo-odsetkowych określana jest zatem w walucie obcej, ale ich spłata dokonywana jest w walucie polskiej, po przeliczeniu według kursu wymiany walut na dany dzień (najczęściej na dzień spłaty).

Analizując treść klauzul przeliczeniowych kwestionowanych przez powódkę które zawarto w § 1 ust. 1 i 4 umowy, § 6 ust. 1 i 7, 14 umowy, § 9 ust. 2 umowy, § 10 ust. 3 umowy, § 14 ust. 3 i § 20 ust. 3 i 8 i odwołując się do art. 385 ¹ § 1 k.c. i orzecznictwa TSUE dotyczącego wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG Sąd pierwszej instancji uznał, że klauzule te spełniają przesłanki abuzywności. Postanowienie umowne spośród tych, które składały się na mechanizm indeksacji, nie zostało z powódką uzgodnione indywidualnie. Powódka dokonała jedynie wyboru gotowego produktu przygotowanego przez przedsiębiorcę.

W ocenie Sądu, postanowienia składające się na klauzule waloryzacyjną w umowie stron dotyczyły wprawdzie świadczenia głównego stron, jednak nie zostały nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Nie zostały one wyrażone prostym i zrozumiałym językiem czyli jeśli nie spełniała wymogu przejrzystości materialnej wynikającej z art. 4 ust. 2 oraz art. 5 dyrektywy nr 93/13.

Ponadto postanowienia spornej umowy kredytu nie pozwalają na jednoznaczne ustalenie kwoty kredytu wyrażonej w walucie obcej jako walucie rozliczeniowej, uzależniają ją bowiem od kursu wymiany waluty i momentu jego ustalenia. Kurs wymiany waluty określa kurs kupna CHF z tabeli kursowej banku, ustalany w sposób jednostronny przez przedsiębiorcę i na dzień podpisywania umowy, na który dokonuje się oceny niedozwolonego charakteru postanowień umownych przez słabszą stronę stosunku z niej wynikającego, był dla powodów niemożliwy do ustalenia. Brak było też w umowie wskazanych uchwytnych kryteriów wedle których będzie określany przez bank w przyszłości nieweryfikowalny. Wysokość zobowiązania powódki w CHF na moment zawarcia umowy była nieznana. Zatem wysokość kredytu była ustalana przez bank w oparciu o tabelę kursów jaka w nim obowiązywała.

Brak było także możliwości ustalenia wysokości zobowiązania ratalnego powódki, (rat kapitałowo - odsetkowych), bo wysokość ta zależna była od danych zamieszczonych w tabeli kursowej banku, którą on sam, nie wiadomo jak obliczał. Tym samym warunek jednoznaczności klauzuli waloryzacyjnej nie został w umowie stron spełniony.

Ponadto jak wynika z ustaleń faktycznych sprawy powódka nie została przed podpisaniem umowy w sposób jasny, możliwie pełny i zrozumiały poinformowana o ryzyku walutowym, związanym z możliwością niekorzystnych zmian kursu franka szwajcarskiego. Poprzednik prawny pozwanego, jako profesjonalista w zakresie finansów dysponował specjalistyczną wiedzą dotyczącą rynków walutowych oraz czynników kształtujących kursy walut, w tym kursu franka szwajcarskiego. Powódce nie przedstawiono zestawienia zmian kursów tej waluty na przestrzeni dłuższego okresu czasu, co było istotne przy zawieraniu umowy na planowany tak długi okres. Dopiero uzyskanie takich informacji umożliwiałoby powódce jako konsumentowi podjęcie świadomej decyzji w zakresie przyjęcia na siebie ryzyka kursowego. Dla wypełnienia przez bank obowiązków informacyjnych dotyczących ryzyka kursowego nie jest wystarczające odebranie od konsumenta standardowego oświadczenia, że o takim ryzyku został poinformowany.

Odwołując się do poglądów orzecznictwa Sąd Okręgowy stwierdził, że postanowienia umowy, które określają zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, a spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym wypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku i konsumenta od swobodnej decyzji silniejszej strony stosunku zobowiązaniowego - przedsiębiorcy. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do jego arbitralnego działania. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron Nie ma znaczenia dla tej oceny to, w jaki sposób umowa w rzeczywistości była wykonywana. W ocenie Sądu eliminacja z treści umowy postanowień indeksacyjnych powoduje brak możliwości określenia mechanizmu oznaczenia świadczenia jakie konsument - kredytobiorca - ma otrzymać od drugiej strony oraz spełnić na rzecz banku w ramach umowy kredytu walutowego - indeksowanego. Brak jest w polskim porządku prawnym przepisów dyspozytywnych, które mogłyby zastąpić postanowienia abuzywne.

Nie można też w sposób usprawiedliwiony przyjmować, że wolą stron w 2008r. było zawarcie umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, bez mechanizmu indeksacji wzajemnych rozliczeń. Analiza treści pozostałych postanowień umownych w tym w szczególności tych, które określały sposób wypłaty kwoty kredytu i warunki jej spłaty takiemu zamiarowi w sposób nie budzący wątpliwości zaprzecza.

Zatem na skutek stwierdzenia niedozwolonego charakteru postanowień umownych składających się na klauzulę indeksacyjną i wpływu takiej ich kwalifikacji na oznaczenie świadczenia głównego stron i charakter stosunku umownego nawiązanego na jej podstawie, umowę w całości należy uznać za nieważną.

W ocenie Sądu Okręgowego występuje również sprzeczność zawartych w treści umowy kredytowej klauzul przeliczeniowych z naturą stosunku zobowiązaniowego oraz zasadami współżycia społecznego, dlatego alternatywną podstawą stwierdzenia nieważności spornej umowy kredytu może być art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353 ¹ k.c. i art. 58 § 2 k.c.

W tych okolicznościach zaszły podstawy do wydania wyroku częściowego w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy kredytowej stosownie do art. 317 § 1 k.p.c. o czym sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

Apelację od tego wyroku wniósł Syndyk masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości w W. , zaskarżając to orzeczenie w całości , zarzucając :

I. Naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy a to:

1.art. 180 § 1 pkt 5 lit. b w zw. z art. 174 §1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 144 i 145 prawa upadłościowego (dalej pr.up.) w zw. z art. 263 i 236 pr.up. oraz art. 179 §3 zd. 1 k.p.c. poprzez podjęcie zawieszonego postępowania oraz wydanie wyroku, pomimo zgłoszenia przez Powoda wierzytelności objętej sporem na listę wierzytelności oraz niewyczerpania w postępowaniu upadłościowym trybu określonego tą ustawą, co doprowadziło do bezprawnego wydania wyroku w sytuacji, w której w związku z obligatoryjnym zawieszeniem postępowania z urzędu Sąd nie miał prawa podejmować żadnych czynności z wyjątkiem tych, które miały na celu podjęcie postępowania albo zabezpieczenie powództwa lub dowodu;

2. art. 177§ 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i art. 145 w zw. z art. 263 i 96 pr.up. oraz art. 179 §3 zd. 1 k.p.c. poprzez procedowanie i rozstrzygnięcie co do roszczenia Powoda o ustalenie nieważności Umowy, pomimo że Powód zgłosił wierzytelność wynikającą z roszczenia o ustalenie na listę wierzytelności, a rozstrzygnięcie tego zgłoszenia ma charakter prejudykatu w niniejszej sprawie, co wymagało zawieszenia postępowania i wstrzymania się Sądu z wszystkimi czynnościami z wyjątkiem tych, które miały na celu podjęcie postępowania albo zabezpieczenie powództwa lub dowodu;

3. art. 316 §1 k.p.c. w zw. z art. 144, 145 i 263 pr.up. poprzez nieuwzględnienie, że w chwili zamknięcia rozprawy wierzytelność Powoda objęta sporem była zgłoszona na listę wierzytelności, co doprowadziło do bezprawnego wydania wyroku w procesie, który w ogóle nie powinien był się toczyć;

4. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę dowodów - Umowy kredytowej, Regulaminu stanowiącego jej integralną część, polegającą na pominięciu lub błędnej ocenie następujących faktów wynikających z tych dokumentów:

- Powód świadomie i dobrowolnie wybrał Pozwanego jako kredytodawcę oraz ofertę kredytu waloryzowanego do waluty obcej, mimo że Pozwany oferował również kredyty złotowe, czego Powód był świadomy przed podpisaniem Umowy;

- Powód miał świadomość ryzyka kursowego związanego z kredytem waloryzowanym do waluty obcej przy podpisaniu Umowy, w tym został o nim należycie poinformowany przez Pozwanego;,

- Powód wybrał preferencyjną dla siebie ofertę kredytu waloryzowanego do waluty obcej, która gwarantowała mu większe korzyści finansowego niż oferta kredytu złotówkowego;

- Strony w równym stopniu decydowały o treści indywidualnych postanowień Umowy;

- Powód przed podpisaniem Umowy wiedział, że Bank będzie ustalał wysokość zobowiązania Powoda w oparciu o własną Tabele Kursów Walut i dobrowolnie zgodził się na takie rozwiązanie;

- Umowa zawierała postanowienia dotyczące sposobu ustalania przez Bank kursów walut na potrzeby Tabeli Kursów, na które Powód dobrowolnie wyraził zgodę — Bank nie ustalał kursów na potrzeby rozliczenia Umowy dowolnie ani arbitralnie;

- postanowienia Umowy były sformułowane jednoznacznie;

- spread nie stanowił dodatkowego wynagrodzenia Banki ani dodatkowego kosztu Powoda;

-sporna Umowa nie stanowiła umowy kredytu w złotych polskich;

- Powód miał możliwość przewalutowania kredytu;

Według pozwanego naruszenie to doprowadziło do błędnego ustalenia, że Umowa kształtuje prawa i obowiązki Powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy oraz zawiera postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 ¹i n. k.c., a w konsekwencji do wadliwego ustalenia , że umowa sprzeczna z ustawą (ma na celu obejście ustawy), jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, sprzeciwia się właściwości (naturze) stosunku umowy kredytu, sprzeciwia się ustawie oraz sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego;

5. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę dowodu z przesłuchania Powoda jako w pełni wiarygodnego, podczas gdy zeznania te były sprzeczne z dowodami z dokumentów, w tym Umowy i Regulaminu stanowiącego jej integralną część, mających priorytet przed dowodem z zeznań Powoda, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że Umowa kształtuje prawa i obowiązki Powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszająco naruszając jego interesy oraz zawiera postanowienia niedozwolone w rozumieniu art. 385 ¹ in. k.c,a w konsekwencji ustalenia, że Umowa jest sprzeczna z ustawą (ma na celu obejście ustawy), jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego, sprzeciwia się właściwości (naturze) stosunku umowy kredytu, sprzeciwia się ustawie oraz sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego;

6.art. 299 w zw. z art. 227 w zw. z art. 233 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z zeznań stron z ograniczeniem do zeznań Powoda w sytuacji, w której Sąd dokonał błędnych ustaleń co do faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy związanych z rzekomą abuzywnością postanowień Umowy / sprzecznością Umowy z ustawą (obejściem ustawy), sprzecznością Umowy z zasadami współżycia społecznego, sprzecznością umowy z właściwością (naturą) stosunku umowy kredytu, sprzecznością z ustawą, sprzecznością z zasadami współżycia społecznego, co skutkowało błędnym uwzględnieniem powództwa;

7. art. 271§1wzw.zart. 227 w zw. z art. 235 ^{( 2)}§ 1 pkt 2 i 3 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z zeznań świadka A. P., pisemnych zeznań świadka P. S. przed Sądem Rejonowym (...)w w. pod sygn. akt (...) oraz pozostałych dokumentów zawnioskowanych przez Pozwanego w sytuacji, gdy dowody te miały na celu wykazanie faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, co doprowadziło do błędnych wskazanych wyżej ustaleń;

II Naruszenie prawa materialnego a to:

1. art. 189 k.p.c. poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, że Powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z Umowy, podczas gdy dalej idącym rozstrzygnięciem jest żądanie zasądzenia świadczenia;

2. art. 385 ¹ §1 w zw. z art. 385 ¹§3 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie prowadzące do uznania, że Umowa zawiera niedozwoloną w sytuacji , gdy powód świadomie i dobrowolnie wybrał ofertę kredytu waloryzowanego miał świadomość ryzyka kredytowego, o którym został poinformowany, wybrał ofertę dla siebie preferencyjną obejmująca większe korzyści finansowego niż oferta kredytu złotówkowego, strony w równym stopniu decydowały o postanowieniach umownych, powód wiedział, ze bank będzie określał kurs i zgodził się na takie rozwiązanie , bank nie ustalał kursów arbitralnie , postanowienia umowy były jednoznaczne a spread nie stanowił dodatkowego wynagrodzenia;

3. art. 385 ² k.c. poprzez błędna wykładnie i pominięcie, że przesłankę dotyczącą rażącego naruszenia interesu konsumenta ocenia się przez pryzmat sposobu wykonania umowy;

4. art. 385 ¹ §2 w zw. z art. 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie art. 58 §3 k.c. prowadzące do uznania, że skutkiem wyeliminowania klauzul abuzywnych jest nieważność Umowy w całości wobec braku możliwości jej dalszego wykonywania, podczas gdy art. 385 ¹§1 i2 k.c. stanowi lex specialis wobec art. 58 k.c., zatem skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień umownych jest ich bezskuteczność, a strony są związane Umową w pozostałym zakresie, co w przypadku wyeliminowania klauzuli waloryzacyjnej oznacza, że kredyt udzielony Powodowi należy uznać za kredyt złotowy niezawierający takiej klauzuli, który Powód powinien spłacać w złotych w terminach przewidzianych w umowie i z zastosowaniem oprocentowania według stawki Libor 3M. W ramach tego zarzutu wniósł o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego na okoliczność wyliczenia różnicy pomiędzy ratami uiszczonymi a ratami jakiepowód powinien uiszczać w przypadku pominięcia klauzul.

5. art. 56 w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe , dalej pr.bank. w zw. z art. 4 i 5 ust. 2 ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (dalej jako: „ustawa antyspreadowa”) " poprzez ich niezastosowanie i pominięcie, że Ustawodawca w ustawie antyspreadowej określił szczególne sankcje związane z brakiem jednoznacznego wskazania sposobu ustalania kursów walut w Umowie, które nie sprowadzają się uznania za nieważne mechanizmu indeksacji kredytu, ani tym bardziej całej Umowy;

6. art. 58 §1 w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank. i art. 353 ¹ k.c. poprzez ich błędne zastosowanie i uznanie, że Umowa jako umowa kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej jest sprzeczna z prawem, z naturą stosunku umowy kredytu, zasadami współżycia społecznego, a wobec tego nieważna w całości.

Pozwany wniósł o zmianę wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji ewentualnie o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości .

Jednocześnie wniósł o rozpoznanie na podstawie art. 380 k.p.c.:

a.  postanowienia z dnia 7 listopada 2023 r. w przedmiocie podjęcia postępowania z udziałem Syndyka w sytuacji, gdy postępowanie powinno być zawieszone w całości do czasu wyczerpania trybu postępowania upadłościowego ,

a.  postanowienia z dnia 19 marca 2024r. w przedmiocie pominięcia wniosku dowodowego Pozwanego o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka A. P. oraz dowodów z dokumentów wskazanych w odpowiedzi na pozew Pozwanego, gdyż dowody te zmierzały do wykazania faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy .

Powódka wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów. Podtrzymując stanowisko o abuzywności zakwestionowanych postanowień umowy oraz braku możliwości jej utrzymania, zakwestionowała zasadność zarzutów pozwanego. Wniosła też o pominięcie dowodów powołanych w apelacji.

Rozpoznając apelację Sąd Apelacyjny uznał za własne ustalenia Sądu Okręgowego i zważył co następuje:

Brak jest potrzeby uzupełniania postępowania dowodowego:

Sprawa w części w jakiej uwzględniono powództwo nie jest sprawą o zapłatę i brak jest potrzeby określania wysokości świadczeń i to nawet niezależnie od tego czy umowa powinna zostać utrzymana. Niezasadnie pozwany kwestionuje zasadność pominięcia dowodu z pisemnych zeznań świadka A. P. skoro przyznano (protokół rozprawy apelacyjnej), że świadek P. nie uczestniczył w kontaktach z powódką przy zawieraniu umowy a jedynie była to osoba , która znała zasady udzielania kredytu i standardy udzielanych pouczeń. Zeznania też nie mogły więc obalić ustaleń o przebiegu kontaktów powódki z pośrednikiem i okolicznościach zawarcia umowy. Także zeznania P. S. złożone przed Sądem Rejonowym (...) w W. do sprawy (...) ( k. 114-117 ) nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia, w sytuacji gdy dowód ten miał określać sposób ustalania kursów w toku wykonania umowy. Słusznie zaś Sąd Okręgowy podkreślał, że to w jaki sposób bank wykonywał umowę nie jest decydujące, gdyż abuzywność zaś ocenia się na chwilę zawarcia umowy. Wykładnia językowa art. 385 ^{( 1)} § 1 zdanie pierwsze k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2024 r. I CSK 3206/23). Z tych względów bezprzedmiotowa była także opinia biegłego.

Sąd Apelacyjny nie podziela też zarzutów kwestionujących wydanie wyroku częściowego .

Przepis art. 145 ust. 1 Prawa upadłościowego ogranicza możliwość podjęcia postępowania przeciwko syndykowi jedynie w odniesieniu do postępowań sądowych w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości o wierzytelność. Sprawa o ustalenie ma przesądzić istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego lub prawa i nie jest objęta ograniczeniem wskazanym w powołanym wyżej przepisie. Potwierdzeniem tego stanowiska jest teza uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2024 r. III CZP 5/24 wyjaśniająca, że postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, a tym samym może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka. Należy podkreślić, że w postępowaniu upadłościowym nie zostanie przesądzona w sposób pełny kwestia istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytowej. Sam też ewentualny fakt uwzględnienia wierzytelności powódki na liście wierzytelności nie usunie w pełni niepewności prawnej związanej z kwestią ważności umowy kredytowej i istnienia obowiązków powódki na przyszłość. Okoliczność, że wynik postępowania może mieć wpływ na stan masy upadłości nie jest wystarczająca do uznania braku możliwości prowadzenia procesu o ustalenie. Zwrócić trzeba uwagę, że nie ma przeszkód do prowadzenia postępowania z powództwa syndyka o zapłatę rat kredytowych, w którym również możliwe jest przesłankowe ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, a to również może mieć wpływ na masę upadłości. Nie można więc podzielić zarzutu naruszenia. art. 177§ 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i art. 145 w zw. z art. 263 i 96 pr.up. oraz art. 179 §3 zd. 1 k.p.c

Podzielić też w pełni należy rozważania Sądu Okręgowego w kwestii istnienia interesu prawnego powódki w ustaleniu na podstawie art. 189 k.p.c. Okoliczność, że L. U. posiada roszczenie o zapłatę nie uchyla jej interesu w ustaleniu nieważności umowy o jakim mowa w art. 189 k.p.c. Uwzględnienie wierzytelności powódki na liście wierzytelności nie wywoła takich konsekwencji prawnych w stosunkach między stronami, w wyniku których jej sytuacja prawna zostanie określona jednoznacznie i nie będzie budziła wątpliwości. Nie zostanie więc usunięta niepewność co do istnienia określonych praw i obowiązków stron oraz ryzyko ich naruszenia w przyszłości (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2022 r. I CSK 3808/22 i z dnia 24 listopada 2022 r. I CSK 3425/22). Umieszczenie wierzytelności na liście nie przesądzi wątpliwości z jakiego tytułu ewentualne roszczenia wzajemne może podnieść syndyk. Istnieje więc interes prawny w ustaleniu skoro dopiero uwzględnienie powództwa o ustalenie stworzy stabilną podstawę do dalszych rozliczeń między stronami sporu. Ponadto wyrok ustalający usunie niepewność co do zabezpieczeń kredytu.

Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia jasno wskazuje fakty, które sąd uznał za udowodnione, dowody na których się oparł. Ocena dowodów była logiczna i zgodna z zasadami doświadczenia życiowego.

Wbrew zarzutom strony pozwanej postanowienia umowne z §6 umowy (k.16), nawet w połączeniu z treścią regulaminu (k109) nie zawierało jasnego, zobiektywizowanego mechanizmu określania kursu przeliczenia wysokości świadczeń wypłaconych powódce oraz wysokości rat i wysokości zobowiązania pozostałego do spłaty. Tabela kursów sporządzana była bowiem jednostronnie przez odpowiednią komórkę banku. Nawet jeżeli tabela kursów miała być sporządzana na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP, to nie uchyla to oceny, że ostateczny kurs określać miał samodzielnie, jednostronnie (...) Bank SA w K. (...) Bank Oddział w Ł., którego następcą prawnym był upadły pozwany. Przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego mogłoby być potrzebne gdyby w umowie określono matematyczny wskaźnik obiektywizujący wyliczeniu kursu określonego w tabeli. W sytuacji jednak braku umownego mechanizmu określającego w jaki sposób kurs wskazany w tabeli ma odnosić się do kursu średniego NBP czy też nawet średniorynkowego na ogólnoświatowym rynku (...) dowód ten jest bezprzedmiotowy. Także brak było danych w umowie w jaki sposób bank miał pozyskiwać dane o kursach obowiązujących na rynku międzybankowym i w jaki sposób miał tę informację wykorzystać przy wyliczeniu, co również nie obiektywizuje sposobu wyliczenia, a dodatkowo nie może być jasne dla konsumenta i w konsekwencji pozwala na ocenę abuzywności klauzuli przeliczeniowej do CHF pomimo, że postanowienie do określa świadczenie główne konsumenta. W oczywisty więc sposób treść umowy nie daje podstaw do jasnego przeliczenia do CHF kwot oddanych do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie (§9ust. 2 ) i określenia w jakiej wysokości kredytobiorca zobowiązany jest do zwrotu (§10 ust. 3 k.17 ). Główne więc świadczenia nie zostały sformowane w umowie w sposób jednoznaczny co pozwala na poddanie postanowień ich dotyczących ocenie z punktu widzenia przesłanej abuzywności wynikających z art. 385 ^{( 1)}§1 k.c.

W aktualnym orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek zwrotu kwoty kredytu korygowanej klauzulami przeliczeniowymi do waluty obcej stanowi świadczenie główne w rozumieniu art. 385 ^{( 1 )}§ 1 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019r., I CSK 242/18, LEX nr 2690299, z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18 , z dnia 27 lipca 2021 r. V CSKP 49/21 i z dnia 28 września 2021 r. I CSKP 74/21 ). Niejednoznaczność określenia takiego świadczenia nie wyklucza jednak uznania braku związania takim postanowieniem.

Powódka nie miała żadnych praw w procesie określania przelicznika waluty, a prawa te miał wyłącznie kontrahent będący przedsiębiorcą. Tej oceny nie uchyla to, że Bank spełniał obowiązek informacyjny z art. 111 Prawa bankowego i wskazywał w miejscach dostępnych informacje o aktualnych kursach wynikających z tabeli. Tylko bowiem od banku bowiem zależało jak ten kurs określi. Słusznie Sąd Okręgowy uznał, że nie ma znaczenia jak faktycznie bank ten kurs określał w toku wykonywania umowy, stąd nie można podzielić zasadności zarzutu naruszenia art. 233 §1 k.p.c. Okoliczność, że powódka akceptowała przeliczenie kursu przy wypłacie i nie kwestionowała kursu, który nie odbiegał od stawek rynkowych nie jest istotna skoro wówczas działała ona w przekonaniu stabilności kursów franka i nie miała jeszcze świadomości abuzywności postanowień, które dopiero w perspektywie czasu okazały się dla nich niekorzystne. Fakt, że nie wykorzystali oni innych instrumentów prawnych nie oznacza nadużywania uprawnień wynikających z przepisów dotyczących ochrony konsumentów.

Istotne jest, że w tym przypadku sposób określenia kursu przeliczeniowego do waluty obcej powoduje nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Słusznie Sąd Okręgowy podkreślał, że mechanizm indeksacji musi być określony w taki sposób, by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (zob. podobnie wyrok z dnia 27 stycznia 2021 r., Dexia Nederland, C-229/19 i C-289/19, EU:C:2021:68, pkt 50 i przytoczone tam orzecznictwo). Prawo banku do ustalania kursu waluty nie doznawało w tym przypadku żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Fakt, że punktem wyjścia miał być ogłaszany kurs średni i wpływ na wyliczenie miały być kursy na rynku międzybankowym nie jest wystarczający do przyjęcia obiektywizacji wyliczenia i oderwania tego wyliczenia od woli przedsiębiorcy. Kształtowanie tego kursu nie doznawało też ograniczeń maksymalnych i nie wprowadzało zabezpieczeń kredytobiorcy przed gwałtownymi zmianami kursów. W orzecznictwie uznawano już takie rozwiązanie za prowadzące do naruszenia interesów konsumenta, w tym przede wszystkim interesu ekonomicznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2019r. IV CSK 309/18). Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznawano, że jeżeli klauzula indeksacyjna nie zawiera jednoznacznej treści i pozwala na ustalanie kursów waluty w sposób pozostawiający bankowi swobodę, to jest ona w sposób oczywisty sprzeczna z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta (zob. np. wyroki SN z dnia 14 lipca 2017 r. II CSK 803/16 OSNC 2018/7-8/79 i z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 ).

Nie ma żadnych podstaw do zakwestionowania ustaleń wskazujących, że sporne postanowienia nie podlegały negocjacjom, umowa przewiduje dowolność kształtowania tabeli kursowej, a powódka nie miała wpływu na kształtowanie umowy i nie była informowana dostatecznie o ryzyku walutowym.

Nie ma żadnych podstaw do uznania naruszenia przez Sąd Okręgowy zasad oceny dowodów w tym zarówno z dokumentów jaki i zeznań powódki. Okoliczność, że istniała teoretyczna możliwość negocjacji umów kredytowych i zawierano w innych przypadkach umowy po dokonanych negocjacjach nie oznacza, że taka możliwość negocjacji istniała w tym przypadku. Klienci otrzymywali ofertę i wzór umowy. Wniosek kredytowy był przygotowany pod konkretny produkt k104, który zaoferowano powódce jako korzystny z punktu widzenia wysokości rat bez dostatecznych informacji o negatywnych skutkach takiej umowy. Z zasady zaś fakt posłużenia się przez kontrahenta wzorem umowy i regulaminem tworzy domniemanie, że konstrukcję umowy oparto na wzorcu, na którego brzmienie konsument nie miał rzeczywistego wpływu. To pozwana winna więc obalić to domniemanie. Wniosek wskazywał, że wybór ograniczał się do kwoty kredytu, waluty indeksacji, celu i okresu kredytowania k.104-106). Postanowienia dotyczące zasad przeliczania nie były przedmiotem negocjacji. Ciężar dowodu wynikający z art. 385 ¹§4 k.c. spoczywał zaś na pozwanej.

Wyrażenie zgody na zmianę umowy przez wyeliminowanie niedozwolonego postanowienia (zastąpienie go innym, uzupełnienie itp.) - choćby zmiana ta była indywidualnie uzgodniona - nie może być traktowane samo przez się jako wyraz woli sanowania wadliwego postanowienia ze skutkiem ex tunc. Nie wykazano by zawarcie aneksu miało na celu sanowanie postanowień umowy ze skutkiem wstecznym, nie było to też odnowienie. Oceny abuzywności dokonuje się na chwilę zawarcia umowy, stąd ani sposób wykonywania ani też dowody z dokumentów dotyczących raportów i opracowań dotyczących kredytów frankowych nie zmieniają oceny, że postanowienia zawarte w przedmiotowej umowie miały charakter niedozwolony.

Przedmiotowa umowa określała, że kredyt udzielony jest w walucie polskiej i jest on indeksowany do waluty obcej. Kwota kredytu była podana w walucie krajowej i w tej walucie zostaje wypłacona, ale miała być przeliczona na walutę obcą według klauzuli umownej opartej również na kursie kupna tej waluty obowiązującym w dniu wypłaty środków (§1 ust. 1 i §9), przy czym spłata kredytu miała nastąpić zgodnie z harmonogramem, jednak zobowiązanie miało być określone jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży określonego : w Bankowej tabeli kursów walut obowiązującego w dniu uruchomienia środków. Spłata w walucie krajowej była rozliczana po przeliczeniu zobowiązania według kursu sprzedaży CHF ( § 10 ust.3). Był to więc kredyt indeksowany do waluty obcej definiowany w sposób określony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r. I CSK 556/18. Zarówno więc kwoty wypłacane określające wartość kredytu jak i kwoty spłacane przez kredytobiorcę w złotych miały być więc przeliczane do CHF.

Klauzula walutowa, czyli klauzula zawierająca postanowienia przewidujące przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną walutę mieści w sobie ryzyko kursowe, wiążące się z obciążeniem kredytobiorcy-konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r. II CSKP 285/22 LEX nr 3350106).

Niewątpliwie powódka oświadczyła, że jest świadoma ryzyka kredytowego (§1 ust.1 umowy k.15). Sąd Apelacyjny nie kwestionuje też, że Zarządzenie Prezesa Zarządu (...) Banku nr (...) wskazywało na obowiązek poinformowania klienta wnioskującego o kredyt indeksowany o ryzyku kursowym i jego konsekwencjach. Istotny jest jednak zakres pouczeń i sposób udzielenia informacji. Słusznie Sąd Okręgowy przyjął, że samo podpisanie zawartego w umowie, bądź załączniku do niej, oświadczenia, że konsument jest świadomy potencjalnych ryzyk wynikających z zawarcia umowy nie wystarcza do uznania, że Bank spełnił wymóg przejrzystości. Należy podkreślić, że na gruncie Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich istotny jest poziom realizacji obowiązku informacyjnego, który ma fundamentalne znaczenie w obrocie konsumenckim. Powódce nie przedstawiano symulacji. Nawet jednak ewentualne przedstawienie zmian kursowych w sposób oderwany od wielkości kwoty kredytu wskazanej we wniosku kredytowym przy jednoczesnym przedstawianiu korzyści przy zaciągnięciu kredytu indeksowanego względem kredytu w PLN nie jest wystarczające. Wskazywanie bowiem możliwości wzrostu raty przy zmianie kurdu nie jest wystarczające, przy jednoczesnym zapewnieniu o stabilności kursów walut i korzyściach płynących z zaciągnięcia zobowiązania indeksowanego do waluty obcej. Brak jest więc podstaw do uznania, że powódka byłą świadoma istotnych potencjalnych negatywnych konsekwencji wystąpienia ryzyka kursowego, a przede wszystkim nie oznacza, że miała świadomość, iż ryzyko kursowe ma charakter nieograniczony. Przewalutowanie na PLN, które nie wskazywało maksymalnych granic kursowych sprzedaży CHF również nie chroniło przed ryzykiem walutowym. Ocena dowodów nie jest więc sprzeczna ani z zasadami logiki ani też zasadami doświadczenia życiowego. Podkreślić należy, że nie spełnia wymogu przejrzystości przekazywanie konsumentowi przy zawarciu umowy informacji, nawet licznych, jeżeli opierają się one na założeniu, że stosunek wymiany między walutą rozliczeniową a walutą spłaty pozostanie w miarę stabilny przez cały okres obowiązywania tej umowy. Sąd Okręgowy właściwie więc zinterpretował obowiązki przedsiębiorcy w tym zakresie. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich zakłada, że informacja przed zawarciem umowy o warunkach umownych i skutkach owego zawarcia ma fundamentalne znaczenie dla konsumenta. To na podstawie tej informacji konsument podejmuje decyzję, czy zamierza związać się warunkami sformułowanymi uprzednio przez przedsiębiorcę (zob. wyroki Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 30 kwietnia 2014 r. C-26/13 Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné Rábai, i z dnia 21 marca 2013 r. C-92/11 RWE Vertrieb). Założeniem ochrony konsumenta jest więc zasada jasnej, pełnej i zrozumiałej informacji handlowej. Symulacje liczbowe, mogą stanowić użyteczną informację, jeżeli są oparte na wystarczających i prawidłowych danych oraz jeśli zawierają obiektywne oceny, które są przekazywane konsumentowi w sposób jasny i zrozumiały. Tylko więc symulacje, które pozwalają zwrócić uwagę konsumenta na ryzyko dotyczące istotnych negatywnych konsekwencji ekonomicznych rozpatrywanych warunków umownych, spełnia wymogi dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Symulacje liczbowe powinny więc pozwalać konsumentowi zrozumieć rzeczywiste znaczenie długoterminowego ryzyka związanego z możliwymi wahaniami kursów wymiany walut, a tym samym ryzyka związanego z zawarciem umowy kredytu wyrażonego w walucie obcej lub denominowanego do waluty obcej (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości U.E. z dnia 10 czerwca 2021 r. C-776/19 ,VB i in vs. BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République). Strona pozwana więc powinna wykazać, że informacja przedstawiona powódce dawała jej jasne podstawy do uświadomienia sobie skutków znacznego osłabienia waluty polskiej względem CHF, tj takiego jakie wystąpiło w rzeczywistości, lub też jakie mogło nastąpić w przyszłości w wypadku nawet dalszego jeszcze większego osłabienia waluty polskiej. Sąd Okręgowy słusznie więc uznał, że informacja przedstawiona przez bank nie była wystarczająca. Zapis zawarty w §1 umowy o świadomości ryzyka kursowego wskazuje raczej, że strona pozwana traktowała pouczenia jedynie jako czystą formalność.

Obciążający przedsiębiorcę brak przejrzystości przy określeniu warunków umowy w zakresie konsekwencji istotnej zmiany kursu walut spowodował, że powódka zawarła umowę bez świadomości możliwej konsekwencji znacznego zwiększenia kwoty rat ale też wynikającego ze zwiększonego poziomu skutków indeksacji znacznego wzrostu zwaloryzowanej wysokości zadłużenia. Przede wszystkim zaś informacja nie dawała świadomości, że powiązany ze wzrostem kursu wzrost kwoty zadłużenia może mieć charakter nielimitowany, co mogło mieć jeszcze bardziej negatywne skutki niż te które wystąpiły, w przypadku jeszcze większej deprecjacji PLN.

Ponadto skutek zmian kursów chroni w istocie jedynie interes banku. Przy stosunkowo słabej walucie krajowej bank nie jest narażony na odwrotne, analogiczne, istotne dla strony pozwanej, ruchy kursowe wynikające ze znacznego osłabienia CHF względem złotego. Prowadzi on też odpowiednią politykę zabezpieczającą przed skutkami ryzyka. Na istotne ryzyko kursowe w toku wykonywania długotrwałej umowy w nieporównywalny sposób narażeni była podówka. Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli może stworzyć podstawy znaczącej nierównowagi kontraktowej na niekorzyść konsumenta w sposób jednostronny, jeżeli przedsiębiorca, który traktuje kontrahenta w sposób słuszny nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji taką klauzulę gdyby odpowiednio poinformował konsumenta (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2018 r. III CZP 29/17 OSNC 2019/1/2). Taka sprzeczność z dobrymi obyczajami zachodzi więc w tym przypadku i to nawet jeżeli bank ponosił dodatkowe koszty związane z zakupem waluty. Tu jednak trzeba podkreślić, że dla samego wykonania obowiązku wypłaty środków kredytu bank nie musiał zabezpieczyć odpowiedniej ilości waluty CHF, co zresztą wynikało z przekazu w pisemnych zeznaniach świadka S..

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem sytuacji ekonomicznej konsumenta oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, nie publ., z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017). Zgodnie z art. 3 ust. 3 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, uznaje się za nieuczciwe te warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta (por. także wyrok Trybunału Sprawiedliwości U.E. z dnia 10 czerwca 2021 r. C-609/19 BNP Paribas Personal Finance SA przeciwko VE). Taka nierównowaga i niekorzystne ukształtowanie sytuacji ekonomicznej powódki nastąpiła.

Sąd pierwszej instancji prawidłowo więc ocenił postanowienia umowy dotyczące możliwości swobodnego kształtowania przez bank kursów przeliczania świadczeń jak i wpływające na charakter umowy postanowienia obciążające powódkę skutkami nieograniczonego ryzyka wahań kursów. Możliwość przewalutowania ani nie zapewniała równowagi kontraktowej a tym bardziej nie mogła przywrócić tej równowagi kontaktowej z mocą wsteczną .

Nierównowagę pogłębiała także okoliczność, że świadczenie banku było przeliczane po kursie kupna waluty CHF z dnia uruchomienia kredytu. Spłata zaś była przeliczana według kursy sprzedaży. W orzecznictwie wskazywano, iż tego typu uregulowanie umożliwia uzyskiwanie przez instytucję kredytową dodatkowego dochodu bez świadczenia w zamian za „spread” żadnej rzeczywistej usługi (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 30 kwietnia 2014 r. w sprawie C-26/13, Kásler przeciwko Jelzálogbank, pkt 5–58). Fakt, że bank dla zrównoważenia pozycji udzielenia kredytu indeksowanego powódce zaciągał zobowiązanie wyrażone we franku szwajcarskim i w ten sposób ponosił koszty obsługi takich kredytów nie oznacza, że nie osiągał on dochodów ze stosowania odmiennych kursów tj sprzedaży przy przeliczeniu spłat dokonywanych w złotych a przy wypłatach stosowania kursu sprzedaży. Dla samego zaś uruchomienia kredytu wypłacanego w złotych nie było konieczności pozyskania (zakupu) franków szwajcarskich. Ewentualne wymogi w tym zakresie z punktu widzenia zasad rachunkowych czy NBP nie uchylają oceny abuzywności. Sam fakt wprowadzenia ustawy antyspreadowej wskazuje, że banki nadużywały swojej pozycji w tym zakresie. Nawet jednak gdyby istniała bezpośrednia relacja pomiędzy wysokością różnicy w kursie kupna i sprzedaży waluty, z jednej strony, a jakością świadczonej usługi bankowej, z drugiej strony, to i tak decydujące jest, że niejednoznaczność określenia kursu odpowiednio sprzedaży i zakupu oraz wynikająca z umowy swoboda banku w tym zakresie potwierdzają, że jest to klauzula niedozwolona. Zarzut więc apelacji także i w tej części nie mógł zostać uwzględniony.

Niewątpliwie zawarcie umowy kredytu bankowego w złotych polskich indeksowanego do waluty obcej było na gruncie w art. 353 ¹ k.c. co do zasady dopuszczalne. Przepis art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego w zw. z art. 5 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2011.165.984) potwierdzał dopuszczalność tego typu umów. Sposób wprowadzenia zmian prawa bankowego, na podstawie nowelizacji tej ustawy, które to zmiany weszły w życie z dniem 26 sierpnia 2011r. wskazywało, że wcześniej funkcjonująca w obrocie konstrukcja umowy kredytu indeksowanego nie była sprzeczna z prawem, tym bardziej, że z przepisu art. 353 ¹ k.c. wynika, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Sama idea indeksacji, a także związana z nim zasada oprocentowania, nie jest sprzeczna z naturą stosunku. Tak też przyjął Sąd pierwszej instancji. Do tej nieważności może prowadzić jednak wprowadzenie do umowy postanowień niedozwolonych i brak potwierdzenia przez konsumenta abuzywnych postanowień umownych, bez których umowa nie może obowiązywać.

Niedozwolone postanowienie umowne (art. 385 ^{( 1)} § 1 k.c.) są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (por. Wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 lipca 2021 r. V CSKP 49/21 LEX nr 3207798 i z dnia 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21). Powódka nie przywróciła tej skuteczności.

Powódka świadoma, że przedmiotowe postanowienia umowne nie wiążą jej, jak i świadoma, że przedmiotowe postanowienia umowne odnoszą się do istotnych elementów umowy nie potwierdziłą postanowień, stąd w konsekwencji umowa kredytu nie może z przyczyn wyżej podanych wiązać.

Sąd nie jest uprawniony do uzupełniania umowy kredytu w walucie obcej treścią nieuzgodnioną przez strony, choćby zmierzała do wyrównania ich pozycji na gruncie łączącego je stosunku prawnego. Nie jest też uprawniony do tego, by umowę tę przekształcić w inny rodzaj umowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2022r. II CSKP 943/22). Nie uzgadniano warunków takiego kredytu, trudno więc podzielić stanowisko strony pozwanej o możliwości przekształcenia kredytu indeksowanego w kredyt złotowy.

Konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej spełniającej wymagania art. 385 ^{( 1)}§ 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385 ^{( 1)} § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2018 r. II CSK 632/17). Ta zasada jednak nie ma charakteru bezwzględnego. W wyroku TSUE z 8 września 2022r. C-81/21, dotyczącym Deutsche Bank Polska i Bank Millennium wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może stwierdzić nieuczciwy charakter nie całości warunku umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, lecz jedynie elementów tego warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter. Nie można więc dzielić takiego warunku.

Nie ma też w tym przypadku możliwości wypełnienia luki co do określenia przeliczenia wartości zobowiązania ani też sposobu spełnienia świadczenia przez obie strony.

Nie ma podstaw do odwołania do tabeli kursów sprzedaży NBP. W chwili zawierania umowy nie obowiązywał jeszcze art. 358§2 k.c., ponadto przepis ten ma znaczenie dla umów określających świadczenie w walucie obcej i nie odnosi się do klauzul waloryzacyjnych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2022 r II CSKP 797/22 ). Ponadto nowelizacja z dnia 23 października 2008 r., która określa sposób przeliczania zobowiązań w walucie obcej nie wiązała się ze skutkami wstecznymi. Tut. Sąd w wyroku z dnia 22 czerwca 2020 r. I ACa 1684/17 dotyczącym kredytu denominowanego uznał, że art. 24 ustawy o NBP to norma, która w połączeniu z art. 32 ustawy o NBP, oraz art. 356 § 2 k.c., daje podstawy do wypełnienia luki dotyczącej sposobu przeliczenia spłat na walutę obcą i przyjęcia, że miarodajny jest w tym przypadku kurs średni waluty ustalany przez NBP. Wsparciem dla tej koncepcji była także treść art. 137 a Prawa bankowego, jednakże w aspekcie treści wykładni art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, prezentowanej w orzecznictwie TSUE, nie można przyjąć, że są to normy dyspozytywne, które mają na celu wypełnienia luki w sytuacji nieuczciwych postanowień umowy zawartej z konsumentem. Ani art. 358§2 k.c., jak też art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. prawo wekslowe nie stanowią norm dyspozytywnych dla określenia obiektywnych mechanizmów indeksacji wprowadzonej na wypadek braku związania stron mechanizmem określonym w umowie. Także strony nie przewidziały też w umowie klauzul salwacyjnych.

W sytuacji więc wyeliminowania w oparciu o art. 385 ^{( 1)}§1k.c. skutku związania powodów wskazanymi postanowieniami abuzywnymi dotyczącymi klauzul przeliczeniowych brak jest umownego określenia mechanizmu przeliczania wysokości wypłaty świadczenia jak i określenia wysokości zobowiązania powódki. Trudno zaś przyjąć by wolą stron było zawarcie kredytu bez takiego mechanizmu szczególnie, że oprocentowanie kredytu powiązano ze zmienną stopą referencyjną Libor 3 M (§13 umowy), właściwą dla kredytów indeksowanych i denominowanych. Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Powyższe oznacza z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (por. wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2022 r. I CSK 3200/22).

Prawidłowo więc oceniono skutki abuzywności prowadzące do stwierdzenia nieważności umowy. Sąd Okręgowy wprawdzie nie wykluczał możliwości zastosowania art. 58§2 k.c. , to jednak zasadnie za podstawę rozstrzygnięcia uznawał, że wyeliminowanie klauzul niedozwolonych prowadzi do oceny , że taka umowa byłaby sprzeczna z naturą stosunku (art. 353 ¹k.c.) . Utrzymanie tak okrojonej umowy prowadziłaby do skutków niezamierzonych przez strony.

Wobec powyższego, nie podzielając także zarzutów naruszenia prawa materialnego Sąd Apelacyjny oddalił na podstawie art. 385 k.p.c. apelację pozwanego, od wyroku częściowego.