Portal Orzeczeń Sądu Apelacyjnego w Krakowie

WYROK CZĘŚCIOWY

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2024 r.

Sąd Apelacyjny w Krakowie – I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: SSA Barbara Baran

Protokolant: Julia Grabowska

po rozpoznaniu w dniu 2 października 2024 r. w Krakowie na rozprawie

sprawy z powództwa G. D. i K. D.

przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości
w W.

o ustalenie

na skutek apelacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Krakowie

z dnia 30 stycznia 2023 r. sygn. akt I C 1973/21

oddala apelację strony pozwanej w zakresie żądania ustalenia.

Sygn. akt I ACa 3222/23

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Krakowie:

- zasądził od strony pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powoda K. D. kwotę 6 455,33 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 9 listopada 2022 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 16 326 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 9 listopada 2022 r. do dnia zapłaty,

- zasądza od strony pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powódki G. D. kwotę 12 358,67 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 9 listopada 2022 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 17 822 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 9 listopada 2022 r. do dnia zapłaty,

- ustalił, że umowa kredytu hipotecznego nr (...) z dnia 17 czerwca 2008 r. zawarta pomiędzy K. D., A. D., G. D. a (...) Bank S.A. w K. jest nieważna,

- w pozostałym zakresie powództwo oddalił,

- zastrzegł, że strona pozwana (...) Bank S.A. w W. korzystając z prawa zatrzymania świadczenia jest uprawniona do wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia zasądzonego w punktach I i II wyroku do chwili zaofiarowania przez powodów K. D. i G. D. na rzecz (...) Bank S.A. w W. świadczenia otrzymanego od banku w wykonaniu umowy kredytu wskazanej w punkcie I wyroku w wysokości 248 684,64 zł,

- zasądził od strony pozwanej (...) Bank S.A. z siedzibą w W. na rzecz powodów tytułem zwrotu kosztów procesu kwoty po 3 225,50 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Jako okoliczności bezsporne wskazał Sąd, że

Powodowie w dniu 8 maja 2008 r. złożyli wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego na 30 lat w kwocie 230 000 zł, indeksowanego kursem waluty CHF na zakup mieszkania, remont oraz refinansowanie kwoty 10 000 zł. W tym samym dniu złożyli oświadczenie o wyborze waluty obcej jako waluty kredytu oraz zapoznaniu się z występującym ryzykiem kursowym i ryzykiem wynikającym ze zmiennej stopy oprocentowania.

W dniu 17 czerwca 2008 r. K. D., A. D. i G. D. zawarli z (...) Bank S.A. w K. – (...) Oddział w Ł. umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF.

Zgodnie z przedmiotową umową:



Bank udzielił kredytobiorcom kredytu w kwocie 248 684,64 zł indeksowanego kursem CHF. Przy założeniu, że uruchomiono całość kredytu w dacie sporządzenia umowy równowartość kredytu wynosiłaby 122 256,13 CHF a rzeczywista równowartość miała zostać określona po wypłacie kredytu. Kredytobiorca oświadczył, że jest świadomy ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko (§ 1 ust. 1);



Spłatę kredytu ustalono na 360 miesięcznych rat (§ 1 ust. 2);



Oprocentowanie kredytu ustalono jako zmienne, składające się z sumy obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży Banku (§ 1 ust. 3);



Wskazano, że rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu w dacie sporządzenia umowy wynosiłby równowartość 603,66 CHF. Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-odsetkowych zostanie określona w harmonogramie spłat (§ 1 ust. 4);



Całkowity koszt kredytu na dzień sporządzenia umowy wynosi 192 638,60 zł (podana kwota nie uwzględnia ryzyka kursowego). Ostateczna wysokość całkowitego kosztu kredytu uzależniona jest od zmian poziomu oprocentowania kredytu w całym okresie kredytowania (§ 1 ust. 7);



Wypłata kredytu miała nastąpić bezgotówkowo jednorazowo na rachunki podmiotów wskazanych we wniosku o wypłatę w terminach i wysokościach określonych w umowie (§ 1 ust. 10);



Kredyt został udzielony na następujące cele: 1) kwota 20 000 na pokrycie części kosztów remontu nieruchomości opisanej w § 3 ust. 1 umowy, 2) 10 500 zł na refinansowanie części ceny nabycia nieruchomości opisanej w § 3 ust. 1 umowy, 3) 12 016 zł na pokrycie części ceny nabycia nieruchomości opisanej w § 3 ust. 1 umowy, 4) 187 484 zł na spłatę kredytu hipotecznego (...) S.A., 5) kwota 2 486,85 zł na uiszczenie składki z tytułu ubezpieczenia od ryzyka utraty wartości nieruchomości; 6) 1 427,42 zł na pokrycie składek ubezpieczeniowych 7) 13 800 zł na uiszczenie opłaty z tytułu ubezpieczenia na życie w (...) S.A.; 8) kwota 224,32 zł na uiszczenie kosztów związanych z ustanowieniem hipoteki zabezpieczającej spłatę kredytu; 9) 746,05 zł na uiszczenie składki z tytułu (...) na wypadek odmowy ustanowienia hipoteki (§ 2 ust. 1);



Zgodnie z zawartą w umowie definicją bankowa tabela kursów walut dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut zwana tabelą kursów jest sporządzona przez merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym w chwili sporządzenia tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich NBP, tabela jest sporządzona o godz. 16.00 każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy (§ 6 ust. 1);



Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych miała zostać określona w harmonogramie spłat po wypłacie całości kredytu (§ 7 ust. 1);



W dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłacanych środków będzie przeliczana do CHF wg kursu kupna walut określonego w Tabeli Kursów – obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 ust. 2);



Kredytobiorca został zobowiązany do dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych i odsetkowych w terminach, kwotach i na rachunek wskazany w harmonogramie spłat (§ 10 ust. 1);



Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF – po jego przeliczeniu wg kursu sprzedaży walut określonego w „bankowej tabeli kursów dla kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych” do CHF obowiązującego w dniu spłaty (§ 10 ust. 3);



Kredyt mógł być przewalutowany na wniosek kredytobiorcy po pozytywnej weryfikacji zdolności kredytowej kredytobiorcy a przewalutowanie następowało według kursów sprzedaży dewiz z dnia złożenia wniosku o przewalutowanie na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów w przypadku zmiany waluty z PLN na walutę obcą. Przewalutowanie było uzależnione od uiszczenia prowizji, a nadto nie mogło nastąpić w okresie karencji w spłacie kredytu, po dwukrotnej zmianie waluty w danym roku kalendarzowym, gdy kredyt nie został wypłacony w całości (§ 20);



W sprawach nieuregulowanych umową zastosowanie miały m.in. przepisy Regulaminu do umowy kredytu hipotecznego, stanowiącego integralną część umowy (§ 25 ust. 1).

W dacie zawarcia umowy obowiązywał w (...) Bank S.A. regulamin produktu – Kredyt (...). Zgodnie z § 16 ust. 4 regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej, Bank w następnym dniu po upływie terminu wymagalności całego kredytu, dokonuje przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN, z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez Bank w Tabeli Kursów. Zgodnie natomiast z § 19 ust. 5 Regulaminu w przypadku kredytu indeksowanego w walucie obcej kwota raty spłaty obliczona jest według kursu sprzedaży dewiz obowiązującym w Banku na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów z dnia wpływu środków. W § 21 ust. 5 Regulaminu wskazano, że w przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej prowizja za wcześniejszą spłatę, przeliczona jest według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w Banku Tabeli Kursów z dnia realizacji wcześniejszej spłaty.

W dniu 4 lipca 2008 r. powodom wypłacono 248 684,64 zł na pokrycie należności wskazanych w umowie.

W dniu 8 grudnia 2009 r. strony zawarły aneks do umowy, w którym ustalono, że spłaty rat mają być dokonywane w złotówkach jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF po przeliczeniu jej wg kursu sprzedaży walut ustalonego przez Narodowy Bank Polski.

W wykonaniu umowy powodowie uiścili na rzecz pozwanego Banku tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych łącznie kwoty (z uwzględnieniem nabycia spadku po A. D.):

a)  przez powoda K. D. kwota 6 455,33 zł oraz kwota 16 326 CHF;

b)  przez powódkę G. D. kwota 12 358,67 zł oraz kwota 17 822 CHF.

Nadto Sąd ustalił, że powodowie zaciągnęli wspólnie kredyt na zakup mieszkania dla K. D., który nie miał zdolności kredytowej na samodzielne uzyskanie kredytu. Wszyscy kredytobiorcy nie mieli jednak wspólnie zdolności kredytowej do uzyskania kredytu w złotówkach, dlatego zaoferowano im jedynie kredyt indeksowany do franka szwajcarskiego. Pracownik Banku zapewniał, że CHF jest walutą stabilną, stabilniejszą niż dolar. Umowę powodowie przeczytali w dniu jej podpisania. Doradca kredytowy, z którego usług powodowie korzystali nie informował o ryzyku walutowym związanym ze spornym kredytem. Umowy nie dało się negocjować. Powodowie nie otrzymali żadnych symulacji rat kredytowych. Dla powodów umowa nie była w całości zrozumiała, lecz K. D. potrzebował pieniędzy na zakup mieszkania, więc ją podpisali.

Powodowie z zawodu są kucharzami.

Departament Skarbu pozwanego Banku samodzielnie sporządzał tabelę kursów kupna i sprzedaży walut obcych. Nie ma technicznej możliwości, by klienci Banku uczestniczyli w sporządzaniu takiej tabeli i żaden klient nie uczestniczył w jej tworzeniu.

Tabela ta była udostępniana klientom na stronie internetowej Banku.

A. D. (współkredytobiorca) zmarł (...) r. Spadek po nim w całości nabyła na mocy testamentu żona G. D..

W piśmie z dnia 11 lipca 2022 r. Bank podniósł zarzut zatrzymania i przedłożył oświadczenie:

a)  z dnia 31 maja 2022 r., podpisane przez osobę upoważnioną do składania oświadczeń materialnoprawnych, skierowane do powoda A. D. o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczenia w postaci dochodzonych przez powoda na drodze sądowej rzekomych wierzytelności z tytułu rzekomej nieważności umowy, do zwrotu których Bank może zostać zobowiązany w przypadku prawomocnego zakończenia sporu sądowego do czasu zaoferowania zwrotu świadczenia wzajemnego Banku w kwocie 248 684,64 zł tytułem wypłaconego i wykorzystanego przez powoda kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot - które zostało nadane bezpośrednio do powoda przesyłką poleconą i doręczone mu w dniu 6 czerwca 2022 r.

b)  z dnia 1 czerwca 2022 r., podpisane przez osobę upoważnioną do składania oświadczeń materialnoprawnych, skierowane do powódki G. D. o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczenia w postaci dochodzonych przez powódkę na drodze sądowej rzekomych wierzytelności z tytułu rzekomej nieważności umowy, do zwrotu których Bank może zostać zobowiązany w przypadku prawomocnego zakończenia sporu sądowego do czasu zaoferowania zwrotu świadczenia wzajemnego Banku w kwocie 248 684,64 zł tytułem wypłaconego i wykorzystanego przez powódkę kapitału kredytu albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot - które zostało nadane bezpośrednio do powódki przesyłką poleconą i doręczone w dniu 22 czerwca 2022 r.

Sąd Okręgowy uznał, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie co do zasady w zakresie roszczenia głównego. Zawarta przez strony umowa kredytu zawiera niedozwolone postanowienia umowne kształtujące mechanizm indeksacji świadczeń stron z tytułu umowy według miernika, jakim są kursy waluty obcej (CHF). Umowa kredytu nie może istnieć bez tych postanowień i nie można ich zastąpić innymi postanowieniami dyspozytywnymi lub przepisami (w tym art. 358 ^[1] k.c.), zatem należy ją uznać za nieważną.

Niezależenie od powyższego strona powodowa nie została prawidłowo pouczona o ryzyku walutowym.

Sąd wskazał nadto, że:

1.  powodowie mają interes prawny w dochodzeniu roszczenia o ustalenie nieważności umowy,

2.  umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej zawarta między stronami spełnia wymagania art. 69 ustawy – Prawo bankowe (w brzmieniu obowiązującym w dacie jej zawarcia),

3.  powodowie są konsumentami,

4.  kwestionowane postanowienia umowy nie zostały indywidualnie uzgodnione między stronami,

5.  kwestionowane zapisy umowy dotyczą głównych świadczeń stron.

6.  postanowień umowy kredytu dotyczących klauzuli indeksacyjnej nie sposób uznać za sformułowane w sposób jednoznaczny,

7.  ukształtowanie klauzuli indeksacyjnej naruszało w sposób rażący interesy powodów jako konsumentów i było sprzeczne z dobrymi obyczajami,

8.  kwestionowane przez powodów postanowienia umowy składają się razem również na klauzulę ryzyka kursowego i nie można ich uznać za jednoznaczne,

9.  informacje, które Bank przekazał powodom na etapie przed zawarciem umowy kredytu, nie były wystarczające do tego, aby powodowie w pełni zdali sobie sprawę z ryzyka kursowego wiążącego się z umową oraz z jego potencjalnych skutków,

10.  mechanizm indeksacji kwoty kredytu do waluty obcej minimalizował zagrożenie związane z ryzykiem kursowym po stronie Banku,

11.  zagrożenie związane z ryzkiem kursowym po stronie powodów nie było w żaden sposób ograniczone, zaś brak równomierności w ponoszeniu ryzyka kursowego nie był powodom wiadomy, ponieważ nie uzyskali na ten temat żadnych informacji od Banku,

12.  brak należytego poinformowania powodów przez Bank o ciążącym na nich ryzyku kursowym przy jednoczesnym przerzuceniu na nich potencjalnych niekorzystnych skutków związanych z istnieniem tego ryzyka z Banku powoduje, że postanowienia umowy kształtujące mechanizm indeksacji uznać należy za rażąco naruszające interesy powodów jako konsumentów,

13.  postanowienia umowy i Regulaminu są niedozwolonymi postanowienia umownymi w rozumieniu art. 385 ¹ k.c., zatem należy uznać, że nie wiążą one powodów z mocy samego prawa od dnia zawarcia spornej umowy,

14.  bez postanowień umowy kredytu, które zostały uznane za abuzywne, brak byłoby zgodnego zamiaru stron w rozumieniu art. 65 § 2 k.c. co do zawarcia umowy kredytu, umowę tą należy uznać za nieważną w całości,

15.  powodowie wnosząc o unieważnienie umowy nie wyrazili zgody na zastąpienie abuzywnych postanowień innymi zapisami, w tym kursem NBP co do przeliczenia świadczeń stron; jednocześnie wprost oświadczyli na rozprawie, że godzą się na ewentualne stwierdzenie, że umowa jest nieważna, mając na uwadze wszelkie konsekwencje z tym związane,

16.  skoro umowa kredytu jest nieważna, to wszelkie świadczenia spełnione przez powodów na mocy tej umowy uznać należy za świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., podlegające zwrotowi na mocy art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c.,

17.  uiszczone przez powodów kwoty winny im być zwrócone z odsetkami liczonymi od dnia 9 listopada 2022 r. tj. dnia następnego po złożeniu przez powodów oświadczenia, że nie wyrażają zgody na związanie niedozwolonymi postanowieniami umownymi,

18.  oświadczenie złożone przez (...) Bank S.A. zawierające zarzut zatrzymania, złożone przez osobę upoważnioną do składania oświadczeń materialnoprawnych jest zasadne. Bank ma prawo otrzymać zwrot kapitału, który przekazał powodom, tj. kwotę 248.684,64 zł, tak samo powodowie mają prawo domagać się zwrotu tego co świadczyli na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy,

19.  roszczenie strony powodowej stało się wymagalne dopiero w dniu 8 listopada 2022 r., tj. w dniu złożeniu przez nich oświadczenia, że nie wyrażają zgody na związanie niedozwolonymi postanowieniami umownymi. Bieg 6-letniego terminu przedawnienia roszczenia powoda o zwrot jakichkolwiek kwot rat (bądź ich części) wpłaconych stronie pozwanej nie mógł się więc rozpocząć wcześniej niż w listopadzie 2022 r., zatem zarzut przedawnienia jest niezasadny,

20.  Sąd uwzględnił co do zasady żądanie główne, zatem pozostałe żądania ewentualne zgłoszone przez powodów nie były przez Sąd rozpoznawane .

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.c.

Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana, domagając się zmiany orzeczenia i oddalenia powództwa lub uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Strona pozwana zarzuciła:

⚫

naruszenie przepisów prawa procesowego, mające wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, tj.:

- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 271 ¹ k.p.c. poprzez nieprawidłową ocenę zeznań św. P. S.,

- art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez oparcie ustaleń na niewiarygodnych zeznaniach powoda,

- art. 227 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. i 327 ¹ § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę części dowodów z dokumentów (szczegółowo wymienionych w apelacji) i niepoczynienie na ich podstawie ustaleń,

- art. 233 § 1 k.p.c. poprzez nieprawidłową ocenę dowodów i w konsekwencji nieprawidłowe i bezpodstawne ustalenia, że:

- bank miał możliwość dowolnego ustalania poziomu kursów walutowych,

- bank nie pouczył należycie powodów o związanych z umową ryzykach,

- sporne klauzule nie podlegały indywidualnym negocjacjom,

- na powodów zostało przerzucone ryzyko kursowe,

- spread stanowił zysk Banku,

- nieustalenie, że powód mógł w każdym czasie przewalutować kredyt

a przez to wyciągnięcie błędnych wniosków, że zawarcie aneksu umożliwiającego spłatę kredytu w CHF po kursie ustalanym przez NBP nie ma znaczenia dla oceny spornych klauzul pod kątem abuzywności, sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione, były sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały interes powodów, przy czym wyłącznie w oparciu o zarzut abuzywności Sąd stwierdził nieważność umowy i zasądził zwrot świadczeń powodom,

- art. 316 § 1 k.p.c. poprzez niewzięcie pod uwagę stanu prawnego obowiązującego na dzień zamknięcia rozprawy, a co za tym idzie – niezastosowanie art. 358 § 2 k.c., co pozwoliłoby utrzymać umowę i rozliczyć ją wg kursu NBP, nadto należało zastosować art. 69 ust. 1 i 2 pr. bank. i art. 358 § 2 k.c. z dnia zamknięcia rozprawy a nie z dnia zawarcia umowy;

⚫

naruszenie prawa materialnego, a to:

- art. 385 ⁽¹⁾ § 1 i 3 k.c. poprzez błędną wykładnię § 1 i niezastosowanie § 3 i w konsekwencji błędne przyjęcie, że sporne klauzule nie były indywidualnie uzgodnione,

- art. 385 ⁽¹⁾ § 1 k.c. poprzez błędna wykładnie i przyjęcie, że sporne postanowienia spełniają przesłanki abuzywności,

- art. 385 ⁽¹⁾ § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie abuzywności klauzul oraz koniczności uznania ich za niewiążące, podczas gdy zostały one wyeliminowane zgodną wolą stron przez podpisanie Aneksu nr (...),

- art. 385 ⁽¹⁾ § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i bezpodstawne przyjęcie, że z powodu wyeliminowania określonych klauzul umowa jest nieważna, podczas gdy powinna obowiązywać w pozostałym zakresie,

- art. 385 ⁽¹⁾ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, podczas gdy było to obiektywnie niekorzystne dla powodów,

- art. 65 § 1 i 2 w zw. z art. 56 k.c. poprzez niewłaściwą ocenę oświadczeń złożonych przez strony, a to wyłącznie na podstawie literalnego brzmienia umowy,

- art. 69 pr. bank. oraz art. 385 ⁽¹⁾ § 2 k.c. 1 i 2 k.c. w zw. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 38 § 2 k.c. (wg stanu prawnego na dzień zamknięcia rozprawy) w zw. z art. 3 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 353 ⁽¹⁾ k.c. oraz w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. i art. 4 ustawy antyspreadowej poprzez ustalenie nieważności umowy,

- art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 354 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że po przyjęciu abuzywności klauzul cała umowa jest nieważna,

- art. 56 k.c. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że po przyjęciu abuzywności klauzul cała umowa jest nieważna,

- art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 pr. bank. w zw. z art. 4 ustawy z 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę prawo bankowe poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że po przyjęciu abuzywności klauzul cała umowa jest nieważna,

- art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i dokonanie błędnej wykładni oświadczeń woli stron,

- art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu na chwilę zamknięcia rozprawy, art. 41 pr. weksl. Oraz art. 24 ust. 2 ustawy o NBP poprzez ich niezastosowanie przy rozstrzyganiu o skutkach rzekomej abuzywności spornych klauzul i niezastosowanie kursów NBP po wyeliminowaniu kursów z tabel banku,

- art. 189 k.p.c. przez niezasadne przyjęcie, że powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy,

- art. 405 i 410 § 2 k.c. poprzez ich bezpodstawne zastosowanie oraz art. 409 k.c. poprzez jego niezastosowanie przez przyjęcie, że Bank bezpodstawnie się wzbogacił kosztem powodów i niewzięcie pod uwagę, że Bank uzyskane kwoty zużył w całości,

- art. 118 w zw. z art. 120 k.c. przez przyjęcie, że raty kredytu nie stanowią świadczeń okresowych i powodowie mają prawo do zwrotu całości spłaconej kwoty,

- art. 58 § 1 w zw. z art. 410 § 1 i 2 i art. 411 pkt 2 i 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie, mimo że zasądzona kwoty winna być pomniejszona o wartość wypłaconego kapitału,

- naruszenie art. 481 w zw. z art. 455 k.c. przez zasądzenie odsetek od daty wcześniejszej niż data wyroku.

W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

W toku postępowania międzyinstancyjnego Sąd Rejonowy (...) W. postanowieniem z dnia 20 lipca 2023 r., sygn. akt (...), ogłosił upadłość strony pozwanej. W związku z tym Sąd Apelacyjny w K. zawiesił niniejsze postępowanie na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. i wezwał do udziału w sprawie Syndyka masy upadłości (...) Bank S.A. z siedzibą w W. w upadłości a następnie na podstawie art. 180 § 1 pkt 5 k.p.c. podjął z udziałem Syndyka postępowanie w części dotyczącej ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, wynikającego z umowy kredytu.

Wobec podjęcia postępowania w części - w zakresie powództwa o ustalenie - Sąd Apelacyjny rozważał zarzuty istotne dla tego postępowania.

Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne, poczynione przez Sąd Okręgowy i zważył, co następuje:

Apelacja strony pozwanej w części, w jakiej obecnie jest rozpoznawania, jest niezasadna.

Na wstępie należy się odnieść do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., skoro wyrokiem częściowym Sąd Apelacyjny orzeka w przedmiocie powództwa o ustalenie. Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że sprawa o ustalenie ma przesądzić istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego lub prawa i nie jest objęta ograniczeniem, wynikającym z prawa upadłościowego. Przepis art. 145 ust. 1 pr. upadł. ogranicza bowiem możliwość podjęcia postępowania przeciwko syndykowi w odniesieniu do postępowań sądowych w sprawie wszczętej przeciwko upadłemu przed dniem ogłoszenia upadłości jedynie o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości. Przepisy prawa upadłościowego przewidują zatem jedynie procedurę rozstrzygającą spór co do konkretnych wierzytelności wchodzących w skład masy upadłości.

Będąca przedmiotem sporu umowa kredytowa jest stosunkiem prawnym złożonym, której konsekwencje nie sprowadzają się wyłącznie do wzajemnych obowiązków pieniężnych. W sprawach o ustalenie nieważności „frankowych” umów kredytowych orzecznictwo sądów powszechnych konsekwentnie przyjmuje istnienie interesu prawnego w ustaleniu (art. 189 k.p.c.). Konsument ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia lub nieważności umowy, a więc interes w rozstrzygnięciu sporu likwidującego niepewność prawną w tym zakresie. W świetle niebudzącego wątpliwości poglądu wynikającego z wykładni prawa unijnego, żaden przepis prawa krajowego nie może naruszać uprawnienia konsumenta do efektywnej realizacji praw konsumenckich. Żaden przepis prawa upadłościowego nie daje też możliwości rozstrzygnięcia sporu związanego z niepewnością prawną co do istnienia stosunku prawnego konsumenta. Przy przyjęciu stanowiska apelującego spór taki nie mógłby zostać rozstrzygnięty ani w postępowaniu upadłościowym, ani przed sądem powszechnym, co niweczyłoby efektywną ochronę praw konsumenckich. W konsekwencji brak rozstrzygnięcia sporu o ustalenie wobec toku postępowania upadłościowego skutkowałby przy nieważności spornej umowy stałym powiększaniem masy upadłości o należności wynikające z nieważnej umowy, uiszczane przez konsumentów bez podstawy prawnej. Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. jest zatem bezzasadny.

Co do zarzutów dotyczących oceny dowodów i ustaleń faktycznych Sąd Apelacyjny uznaje, że zostały one poczynione prawidłowo. Zauważyć też należy, że szereg okoliczności w sprawie jest bezspornych, zaś przy czynieniu ustaleń faktycznych sąd winien skupiać się na okolicznościach istotnych dla danej sprawy.

Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia przez sąd art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie wystarcza przekonanie strony o innej, niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu (tak SN m.in. w orz. z 6 listopada 1998 r., II CKN 4/98, z 10 kwietnia 2000 r., V CKN 17/2000, z 5 sierpnia 1999 r., II UKN 76/99, Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku I ACa 1395/15 z 11 marca 2016 r.). Konieczne jest zatem dla skuteczności takiego zarzutu wykazanie wyżej wspomnianych uchybień przy użyciu argumentów jurydycznych. W konsekwencji samo zaprezentowanie odmiennego stanu faktycznego, wynikającego z własnego przekonania o wspomnianej wyżej wadze dowodów jest niewystarczające. Argumentację Sądu Okręgowego zawartą w uzasadnieniu – zarówno w części dotyczącej oceny dowodów, jak i w rozważaniach prawnych, gdzie przedstawiono wywód na temat braku zrealizowania przez Bank obowiązków informacyjnych oraz na temat treści umowy i konstrukcji klauzul uznanych za niedozwolone – Sąd Apelacyjny w pełni podziela, bez konieczności powtarzania jej w tym miejscu. Nadto w ocenie sądu odwoławczego Sąd Okręgowy dopuścił i ocenił takie dowody, jakie są niezbędne dla oceny zasadności żądań, wskazując, że część z oferowanych dowodów jest nieprzydatna dla rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie do naruszenia w/w przepisu zatem nie doszło.

Zauważyć także należy, że część zarzutów formylowanych jako dotyczące oceny dowodów lub ustaleń faktycznych dotyczy w istocie wniosków, jakie wyciągnął sąd I instancji ze zgromadzonego materiału dowodowego, mieszczą się one zatem w sferze rozważań prawnych – tym samym zarzuty te należy rozważać jako dotyczące tej właśnie sfery (m.in. wnioski co do dowolności w ustalaniu kursów walutowych przez Bank, zakresu pouczeń i realizacji obowiązku informacyjnego wobec konsumentów, walorów i wagi, jakie należy przypisać składanym przez konsumentów oświadczeniom).

Oceniając zasadność zarzutów, dotyczących naruszeń prawa materialnego (w zakresie powództwa o ustalenie) Sąd Apelacyjny zwraca uwagę, że ważność umowy musi być oceniana na chwilę jej zawarcia. Nadto ta sama umowa nie może być jednocześnie oceniana jako nieważna z uwagi na zastrzeżenie w niej postanowień niedozwolonych i jako ważna - co byłoby przesłanką dopuszczalności zastosowania m.in. art. 358 ⁽²⁾ § 3 k.c. Nie można bowiem dokonać waloryzacji świadczenia, gdy zobowiązanie do spełnienia tego świadczenia nie istnieje ze względu na nieważność umowy będącej jego źródłem. Nie ma możliwości uwzględnienia niektórych uregulowań (w tym przytoczonego wyżej) bez wyraźnego żądania zainteresowanej strony wyrażonego w powództwie lub powództwie wzajemnym (por. wyrok SN z dnia 22 września 2011 r. V CSK 420/11). W chwili zawarcia umowy nie istniał w porządku prawnym przepis art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu, na jakie powołuje się pozwana i nie mógł stanowić podstawy do wypełnienia luki wynikającej z braku ewentualnego mechanizmu waloryzacji świadczenia pozwanego. Zasada lex retro non agit nie pozwala na uznanie mocy wstecznej tego przepisu. Przepis art. 358 § 2 k.c. w nowej redakcji mógłby potencjalnie znajdować zastosowanie wyłącznie do stosunków ciągłych istniejących w chwili jego wejścia w życie – a to jedynie przy przyjęciu, że przedmiotowa umowa była ważna. Tymczasem powodowie w niniejszej sprawie oparli swoje żądania na twierdzeniu, że umowa kredytu jest nieważna z powodu abuzywności postanowień umownych w niej zawartych. Powołali się na niezwiązanie ich tymi postanowieniami, niemożność ich zastąpienia innymi uregulowaniami oraz – w konsekwencji na nieważność umowy.

Sąd I instancji zasadnie uznał, że umowa, uzupełniona postanowieniami Regulaminu, zawierała niedozwolone klauzule umowne - rozważania Sądu Okręgowego w tym zakresie zasługują na aprobatę. Abuzywność postanowień wynika z ich niejasności, pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu zasad określania ostatecznej wysokości wzajemnych świadczeń oraz mechanizmu odmiennego kursu walutowego dla ustalenia świadczenia banku i kredytobiorcy. Z naruszeniem zasady równości stron Bank, jako podmiot silniejszy w stosunku do konsumenta, uzyskał możliwość samodzielnego kreowania wysokości wzajemnych świadczeń, przy przewidzeniu mechanizmu polegającego na stosowaniu odmiennego, niekorzystnego dla kontrahenta Banku kursu, w zależności od tego, czy dotyczy to wyliczenia świadczenia Banku czy kredytobiorcy, a dodatkowo przy takiej konstrukcji, która – z uwagi na brak jasności – nie pozwalała przewidzieć wysokości tych świadczeń. Bank opracował wzorzec umowy, w którym do waloryzacji użyto dwóch różnych mierników: kursu kupna CHF i kursu sprzedaży CHF. Mierniki te prowadziły do wyników różnych, jednak zawsze niekorzystnych dla konsumentów. Tym samym strona pozwana, pod pozorem udzielenia kredytu opartego na walucie szwajcarskiej (kredytu walutowego), ukryła w umowie postanowienia o waloryzacji kapitału, przy czym waloryzacja ta została zaprojektowana niezgodnie z jej istotą, naruszając tym samym zasadę równości stron i rażąco naruszając interes konsumentów. Z tego punktu widzenia wszystkie postanowienia umowne odnoszące się do kursu kupna i kursu sprzedaży razem składają się na niedozwolone postanowienia umowne.

Sporne klauzule indeksacyjne określały istotny element charakteryzujący przedmiotową umowę, bowiem dotyczyły głównych postanowień umownych, wpływających na wysokość głównych świadczeń stron (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 30 września 2020 r., I CSK 556/18). Treść umowy i regulaminu wskazuje jednoznacznie, że bank posługiwał się wzorcem umowy (art. 384 §1 k.c.). – zatem ciężar wykazania indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych spoczywał na pozwanym, stosownie do art. 385 ¹ § 4 k.c. w zw. z art. 385 ¹ §3 k.c. Ciężarowi temu strona ta nie sprostała. Zaakceptowanie warunków umowy czy nawet złożenie oświadczenia przez kredytobiorców o wzięciu pod uwagę ryzyka kursowego nie oznacza, że postanowienia umowne tego dotyczące były negocjowane – zgromadzony materiał dowodowy temu przeczy.

Sporne klauzule nie spełniały także warunku sformułowania w sposób jednoznaczny i zrozumiały (art. 358 § 2 k.c.). Aby taki warunek był spełniony, trzeba aby umowa przedstawiała przejrzyście konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się postanowienie, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak; TSUE w wyroku z 26 lutego 2015 r., C-143/13).

Stosownie do treści art. 385 ¹ § 1 i 2 k.c., postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, a w takim przypadku strony są związane umową w pozostałym zakresie. Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny – co w niniejszej sprawie nie miało miejsca.

Z wyroku TSUE z dnia 16 marca 2023 r. C-6/22 M.B. i in. wynika, że artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie temu, by sąd krajowy po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem mógł zaradzić lukom wynikającym z usunięcia nieuczciwego warunku zawartego w tej umowie poprzez zastosowanie przepisu prawa krajowego niemającego charakteru przepisu dyspozytywnego. Takiego przepisu dyspozytywnego brak. Nie ma zatem możliwości (a przede wszystkim woli powodów, kształtujących swoje żądania procesowe), by sąd zastępował abuzywne postanowienia umowne innymi, tym bardziej, jeśli ustala, że umowa jest nieważna. TSUE w wyroku z dnia 3 października 2019 r. (C-260/18) wskazał także, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym

Art. 65 i art. 56 k.c. przywoływane w apelacji należy zaliczyć do tych właśnie przepisów, których możliwość zastosowania do uzupełniania treści umowy Trybunał wykluczył. Nietrafny jest zatem zarzut naruszenia 65 § 2 k.c. oraz zarzut naruszenia art. 385 ⁽¹⁾ § 1 k.c. w zw. z art. 6. ust. 1 Dyrektywy 93/13.

Nadto należy zwrócić uwagę, że po wyeliminowaniu przewidzianego umową mechanizmu waloryzacyjnego z uwagi na obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem kursowym w ogóle nie byłoby potrzebne stosowanie jakiegokolwiek kursu CHF, gdyż rozmiar zobowiązania kredytobiorcy w PLN po wyeliminowaniu mechanizmu waloryzacyjnego w ogóle nie zależy już od kursu franka szwajcarskiego. Z tych też względów nieuprawniona byłoby analogiczne zastosowanie art. 41 pr. weksl. i art. 24 ust. 3 ustawy o NBP.

Sąd Apelacyjny wobec powyższego uznał, że zostały spełnione przesłanki do stwierdzenia, iż abuzywne postanowienia umowy kredytu nie wiązały powodów, a bez tych postanowień umowa nie mogła obowiązywać. Skoro powodowie odmówili zgody na związanie umową, przestała ona wiązać strony, zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c.

Z powyższych względów apelacja w zakresie dotyczącym żądania ustalenia uległa oddaleniu. O kosztach postępowania sąd orzeknie w wyroku kończącym postępowanie w sprawie.